Skip to main content

Full text of "De emptione venditione Graecorum. Quaestiones epigraphicae"

See other formats 


Google 


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 


Usage guidelines 


Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 


* Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 


* Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 


* Maintain attribution The Google watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 


* Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 


About Google Book Search 


Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 
a[nttp: //books . google. com/] 


DE | 
MPTIONE VENDITIONE GRAECORUM 
QUAESTIONES EPIGRAPHICAR. 


—M MM —MÓÓ—Ia 


|  DISSERTATIO INAUGURALIS - 


QUAM 


AD SUMMOS IN PHILOSOPHIA HONORES 
AB AMPLISSIMO PHILOSOPHORUM ORDINE 
LIPSIENS I 
RITE IMPETRANDOS 
SCRIPSIT 


EDUARDUS GEORGES ANTHES 


HASSO EX VICO BRENSBACUH. 


HALIS SAXONUM 
FORMIS DESCRIPSIT E. KARRAS. 
MDCCCLXXXV. 


/. 
ANCIEA [177 
/ 


4L. | ,; 


MAY 12 1921 


pu 


$ 1. 


De emptione venditione Graecorum quamquam complures 
iam viri docti nostra memoria commentati sunt atque ea, quae 
de hae antiqui iuris forma antea nota erant, admodum auxerunt, 
supervacaneum tamen non esse putavi, ea, quae nova ex titulis 
lapidibus incisis cognita nune habemus, eum virorum doctorum 
sententiis comparare. Nam illorum testimoniis nova nonnulla 
constitui, alia quaedam emendari atque propius ad veritatem 
admoveri posse existimo. Sed minime, quae apud scriptores 
veteres hac de materia inveniuntur neglegenda vel aspernanda 
sunt; immo firmum eis continetur disputationis nostrae funda- 
mentum. " 

Pauca praemittam de ratione totius commentationis. 

1. Gravissimus veterum seriptorum locus est fragmentum 
illustrissimi iurisque peritissimi Aristotelis discipuli, Theophrasti, 
quod ab Ioanne Stobaeo (florileg. XLIV, 22) servatum est; atque 
dolemus, quod non plura sagacissimi viri ad nos pervenerunt, 
quibus etiam de aliis veteris iuris partibus doceremur. Optime 
editum est fragmentum ab Hofmanno, Beiir. z. gr. u. róm. 
Recht, p.718qq., e£ 8 Thalheimio in appendice libri Her- 
manniani mox citandi; quare, ubi necesse erit, 'Theophrasti 
verba afferri Thalheimium sequar. 

2. Non mirabitur quis, quod graecis de emptione venditione 
paetionibus non adiunxi eas, quas in Aegypto repertas habe- 
mus bilingues, id est graeca atque demotica lingua conscriptas. 
Neglegenda esse haec documenta propterea existimavi, quod 
longum hoe loeo visum est quaerere, quantum graeci iuris in 
eis servatum habeamus, quantum aegyptiacarum legum sit pro- 
prium. Nam plane graecas institutiones non inesse unusquisque 
facile videt, quamquam xvgolovc!) atque BeBauotzoac, fideius- 


1!) Révillout l. c. p. 156. 
1* 


4 


sores !), ad graeci iuris consuetudinem referendos esse negandum 
non est. Qua de re, si quis doceri velit, libros inspicere licet 
hosce: 
Lumbroso, Recherches sur l'économie politique de l'Égypte 
sous les Lagides, 'Turin 1870. 
Révillout, Études Égyptolog. XIIIlivrais.  ,Chrestomathie 
démotique^, fasc. I, Paris 1880, p. "7 8qq. 

9. Causae, quae oriebantur ex emptione venditione, hoc 
libello neglegendae videntur, quoniam in titulis lapidibus incisis 
nihil de iis inest. Quam materiam accurate tractaverunt Meier- 
Schoemann, Platner, Caillemer, locis infra indicandis. 

4. De ea emptionis venditionis forma, quam Graeci appel- 
labant ,,co»5j» ini Av08(4 hoc loco accuratius agendum non esse 
putavi, quoniam bona vendita non iam in alias manus transeunt, 
sed quasi hypotheca in prioris possessoris potestatem redeunt, 
8i pecunia, cuius causa daía est hypotheca, emptori soluta est. 
Egit de ea re Caillemer, Études sur les antiqu. jurid. d'AthànesIX 
(le contrat de louage à Athénes") Paris 1869 p. 268qq. 

Libros, qui de emptione venditione Graecorum agunt, co- 
gnovi hos: 

: Boeckh, ,Staatshaushaltung d. Ath." passim. 
Büchsenschütz, ,Besitz u. Erwerb im gr. Altert." p. 532 8qq., 

549 8qq., 553 8qq. 

Caillemer, ,Le contrat de vente à Ath."  ,Rev. de legislat. 
anc. et mod." . 1870/1 p. 6318qq. et 1873 p.18qq. 

C. Fr. Hermann, ,gr. Rechtsaltert.", herausg. v. Thalheim 
imprimis $ 11 p. 73 8qq. 

Meier-Schoemann, 4d. att. Process^ p. 529 sqq. 

Platner, ,Process u. Klage b. d. Att." II p. 334 8qq. 

Addam titulos, qui sunt de hae materia: 

À. De vendendis rebus immobilibus. 

1. Hermes II, p. 1718qq: (Amphipolitanus). 

2. C. I. G. II. No. 2838 (Tenius). 

3. Róhl, inscriptt. antiquiss. No. 381 (— JMovo. t. sva«yysA. 
0xo4. &v ZusQrvy 1I, p. 37, Bull. de corr. hellén. III p. 230) 
(Chius). 


!) Révillout 1l. c. p. 40 sqq., 58, 102 sqq. 


4. Le Bas et Waddington, Voyages etc. 
IH, 327. | 

5. ibid. III, 338. Olymenses. 

6. Fróhner, inscriptt. gr. du Louvre No, 49. 

7. Le Bas etc. 1l. c. III, No. 414. . 

8. ibid. III, No. 415. ) 

9. Bull. d. corr. hell. V, p. 105 À (— Movo. 
Zuvor. II, p. 50 8qq.). Mylasenses. 

10. ibid. V, p. 109 B (— Le Bas l. c. III, No. 416, 
C. I. G. 2693*. 

11. ibid. V, p. 110 C. 

12. ibid. IV, p. 460 sqq. (Gortynensis) 

18. ibid. V, p. 491sqq. Dittenberger, Syll. I, p. 136 sqq. (Ia- 
8ensisg). 

14. Newton, Essays on Árt and Arch. p. 427 sqq. (— Bull. de 

. eorr. hell. IV, p. 295, Dittenberger, Sylloge I, p. 13 &qq.) 

(Halicarnassensis). 

15. Movostov v. svayy6A. 0yoA. à» Xuvgvy 1876/8 p. 87 


16. 


17. 
18. 


19. 
20. 


(Metropolitanus). 

Poletarum tabulae, C. I. A. I, No. 2974 — 281; II, No. 778 
— 1838 et rationes centesimarum quae ex fundis venum- 
datis redierunt ibid. No. 784—788 (Athenienses). 

B. De vendendis sacerdotiis: 

C. I. G. II, No. 2656 (Halicarnassensis). 

Revue archéol. 1877. t. XXXIII, p. 105sqq. (— Movo. 
Ziuvg». I, No. 108; Dittenberger, Syll. 1I, 535) (Erythrensis). 
A95vatov VII, p. 207 sqq. (Bosporanus). 

Berichte der Berl. Akad. 1877 p. 474 (Bosporanus). 

C. De servorum manumissione sub emptionis vendi- 


tionis forma qui sunt tituli, multis in libris dispersi sunt, quare 
sufficiat, eog enumerare libros, quibus maior eorum inest numerus. 


Wescher et Foucart, ,Inscriptt. recueillies à Delphes", 


No. 19—450. 


Curtius, ,Anecdota Delph.* 
N. Rhein. Mus. II, p. 544 8qq. 
C. I. G. II, 1699 —1711. 

Le Bas l. c. No. 898—963. 


De hao manumissionis ratione optime disgeruerunt Foucart 
(Archiv. d. miss. seientif II? série III, p. 175 8qq.) et Wallon 
(Hist. de l'esclavage dans l'antiquité L p. 334 sqq.). 

Titulus C. I. A. II, No. 14*^*, de quo Kirchhoff dubitat, 
utrum ad emptionem venditionem an ad locationem oonductio- 
nem spectet, propter voeabulum ,4uí08«0tc* (a vs. 19, b vs. 4), 
ad emphyteuticam quandam pactionem referendus est. 

Emptionis venditionis pactionem in titulis supra collectis. 
ita fleri videmus, ut partes centrahentes sint 


I. Universitstes quaedam et privati homines. 
a) Civitas et privati: 3—193, 15, 16, 18— 20. 
b Templum et privati: 14, 17, tituli de manumissione 

Servorum. 

Il. Privati homines: 1, 2. 

Ad explicanda titulorum genera, qui nobis de emptionis 
venditionis pactionibus servati sunt, disquirenda sunt cum Theo- 
phrasti de ea re verba, tum ea, quae ex ipsis titulis colligere licet. 

Promulgatam venditionem ideo intellegimus, ut 


1. li 8olum inirent pactionem, quibus omne ius esset emendi 
et vendendi, neque violarentur alii, qui aliquid iuris se habere 
putarent rei emendae vendendae. 


2. Ut emptor, qui secundum leges contractum iniit, notus 
fieret magistratibus; lapides igitur tabularum publicarum loco 
functos esse coneludas. 

Quas Theophrastus profert promulgandi rationes hae sunt: 

L Ob uiv ovv óxÓ xáQuxog xtAtvovoi zxoQAdp xol 
xQoxnovtttu» ix xAsóvov nutQOv ... xaQ& ÓÉ vt00 xQo- 
xqjottteLP xXEÀAEvOUVOL xXQÓ roO xartoxvQoDira, xévÓ  $u£oac 
GortyOg xtÀ. Per praecones publice enuntiatur bonum venden- 
dum; ceríum quoque dierum numerum legumlatores nonnullos 
instituisse docemur, quo alii suum ius rei vendendae demonstrare 
possent. 

IL. O? óà xag gy tut, xa84xsQ xal Ihvraxóg xao 
Boote oe xol mQvtávet (sc. aoxijgUtveu xeAeUovorr). Evtot 
óà xQoygagstv maQó Ti àgyij xQO 5usQOv 5 &AavvOvow 7 
iE)xorvra, xcafaxt:Q A5vgo, xvrà. — Publice collocandum 
est documentum, quo venditor se vendere velle rem quandam 


" 


confitetur. Athenis hoo quidem factum est à» Aevxouaott), 
id est, inscripta est pronuntiatio tabulis albis, quas in bonis 
vendendis publice collocatas esse verisimile est. ltem tituli 
Lebadensis?) verba ,elg vO AsUxopa xyodwovouw, quid 
sibi velint, perspicies ex usu Attico, de quo certo constat 
ex- Lysiae oratione IX $ 6: ,éxaAoóvreg óà tÓ dQyUQuov 
zoá&aoSac. uiv ovx &xtyslomoav, i&toU09c Ói tc Goyfic yoa- 
wvavcsg elg Aévxopua volo vaulats zxagéóocar*. Utrum ligneis 
solum tabulis an lapidibus etiam inscribere huiusmodi promul- 
gationes in usu fuerit, discerni nequit; quippe cum ne una 
quidem inscriptio servata sit, quam hue referre possimus, la- 
pides parsimoniae eausa adhibitos non esse putes. 

Inscriptionum iam duo genera disiungenda sunt, quae accu- 
ratius tractare propositum est. Accedat brevis singulorum titu- 
lorum descriptio, quos inter haec genera dividendos esse exi- 
stimo. Neque mirandum est, quod complures tituli non uni 
solum generi tribuendi esse sed ad alterum quoque respicere 
videntur; simplicissimum enim erat, sicut demonstrabimus, facta 
prioris generis inscriptione ascribere nomen emptoris alias 
res, quae efficiunt, ut eodem iure inter alterius quoque generis 
titulos hane paetionem numerare possimus aique prioris. 

Tituli continent aut 

I. Promulgationem rei cuiusdam vendendae ante 
psam emptionis venditionis pactionem, aut 

IL. Instrumenta publiea, quibus factam esse em- 
ptionem venditionem pronuntiatur. 

Tituli, quos prioris generis esse puto hi sunt: 

1. €CLG.IIL No.2656. Sermo est de vendendo Dianae 
Pergaeae Halicarnassensis sacerdotio. Additur emolumentorum 
enumeratio, quae ex munere sacro sacerdoti existunt.  Femi- 
ninis formis vs. 7: 7; à xQuauévg, 91: 3) ipsia, 29: xoQevo- 
pév5, mulierem hoe Dianae sacerdotium obtinuisse docemur. 

2. Bull de. corr. hell. IV, p. 465 8qq. Antiquissima haec 
Gortynensis ineriptio, quantum iam ex versibus admodum trun- 
catis cognoscere possumus, legem de iure terras quasdam ven- 
dendi continuisse videtur. Plura vide in editoris adnotationibus. 


1) Harpocr. 8. v., Paroemiogr. gr. ed, Schneidewin I p. 406. 
3) A9:»vaiov IV, 1875, p. 369 vs. 5. 


9. Movo. Zuvor. 1876/8 p. 87. Quattuor Metropolitani ti- 
tuli versibus finis inest decreti cuiusdam ad emptionem vendi- 
tionem spectantis, 


4. Fróhner, inserr. greequ. du Louvre No.49. JDubitavi, 
inter cuius generis titulos collocandus sit Olymensis hic lapis; 
sed cum populisejitum contineat, quo decernitur, ut bona emantur 
Sacra pecunia, hoc loco eum enumeravi. Duae partes tituli 
plane inter sese divisae sunt, quarum priorem populiscitum, 
alteram quae instituta sunt secundum illud, continere videmus. 
Ut feri possit emptio, si non sufficit pecunia in aerario depo- 
8iía, eligendi sunt xrzuatovot (v. infra p. 37) e civium numero, 
qui pecuniae tantum sumant a Sibilo quodam aliisque argen- 
tariis, 000» à» &AAsixQt elg vov viurv. Alteram tituli partem 
inde a vs. 18 usque ad finem, civium electorum continere enu- 
merationem videlicet. "Utrum amissa sit ea pars inscriptionis, 
qua factam esse ipsam emptionem publice promulgatur, an fuerit 
hoc alteri lapidi incisum, nunc discerni non iam potest. 


b. Ber. der Berl Akad. 1877 p.474. Hic titulus apud 
Byzantium in lucem prolatus hoc loco propterea tractandus est, 
quod emptoris mentio non fit; quae supersunt ad decretum per- 
tinent de vendendo duodecim deorum sacerdotio. Audacius for- 
tasse non est suspicari, in fine tituli una cum ultimis versibus 
amissum esse emptoris nomen, quod extremis versibus appositum 
esse in titulo 497». VII p. 207 statuendum est. 


Secundi generis hasce inveni inscriptiones, quarum pri- 
mas nominem Mylasenses: 


1. Le Bas l e. IlI, No. 414 et 


2. ibid. III, No. 415. Prior lapis nimis mutilus est, quam 
ut omnia, quae inerant, pro certo restituere possimus; sed la- 
eupas ex eiusdem tituli altera parte, quae continetur titulo 
4151. c, cum multo melius servata sit, explere studuit Wad- 
dington. Orcgxoróéo» qvA5j bonum quoddam emit, cuius 
nomen est .Zb/to.0»v". Omnia, quae ad rem vendendam 
pertinebant, Iovis in manus transiisse, formula in titulis Myla- 
sensibus saepins adhibita ,008à» vxoAsixouévov éavvdX" sig- 
nifieatur. Quae sequuntur: ,xAzv vow óuuguopnvovuévov 
xtÀ.^ alio loco commentanda sunt (cf. p. 29). 


9 


Agitur in titulo Le Bas 415 de ,embasi^, i. e. solemni - 
traditione rei venditae in dei vel eorum potestatem, qui deorum 
vices obibant. 

Accedunt tres alii tituli Mylasis reperti: 

3—b. Bullet de corr. hell. V, p. 108, A, p. 109, B, p. 110, C. 
Qui titul, quamquam ad emphyteuticam potius pactionem quam 
ad emptionem venditionem quandam respicere videntur, tamen - 
hoe loco inter alios de emptione venditione contractus collo- 
eandi sunt, cum locatio conductio, quae instituitur his titulis, 
tum demum fieri potuerit, cum plane perfecta esset emptio 
venditio. Unde fit, ut satis multa ex tribus hisce titulis de 
emptione venditione discamus. 


À et C Kirchhoff unius tituli fragmenta esse suspicatus erat, 
quam opinionem Hauvette-Besnault, qui primus in lucem pro- 
tulit titulum C, falsam esse satis demonstravit; similes quasdam 
ad res, non ad unam pactionem spectare titulos diserte docemur, 
neque habeo quae sagacis viri explieationi addam vel in ea 
corrigam. 

Thraseas quidam civis Mylasensis templo Iovis bona vendit 
quaecumque possidet, id quod ex formula ,ov8i» voxoAtuxo- 
Lévov ÉavtdL" satis apparet; sed eo consilio init pactionem, 
ut statim post faeíam emptionem venditionem denuo emphy- 
teutico quodam contractu recuperet res venditas, neque solum 
in suum sed etiam liberorum heredumque usum fÍfructumque. 
Optime quae in uno vel altero lapide mutila sunt vel omnino 
amissa, ex duobus alteris restituere licet; neque quisquam du- 
bitabit, quin editoris illius Gallici emendationes plane probari 
possint. 

6. Le Bas l.c. III, No. 338.  Polites quidam Olymensis duo 
bona vendit, eadem formula ,008à» vzoAtsuxouévov tavtou" 
adhibita, de qua supra iam sermo erat.  Adduntur condiciones 
utrique parti in paetione observandae. 

7. Le Basl c.IIL No. 327. Olymensis hic titulus eiusdem 
generis pactionem continuisse videtur; sed írustra conaberis 
quae infuerint indagare. 

Omnes quos iam tractavimus Mylasenses atque Olymenses 
tituli docent, simillimas cum de emptione venditione tum de 


10 


emphyteusi leges habuisse has Cariae urbes. Ad unamquam- 
que pactionem eligendi sunt xtzuc«torat, quibus mandata erat 
eura ineundi contractus. Etiam de insculpendis pactionibus 
utramque urbem easdem fere regulas secutam esse videlicet. 


8. Newton, Essays p. 427. Templa trium Háalicarnassen- 
sium deorum, quibus nomina sunt Apollo, Minerva et Parthenos, 


. bona quaedam publice vendunt. Agitur in priore parte tituli 


de vendendis domibus fundisque; altera pars est de vendendis 
civibus, quae accuratius tractanda est ubi sermo erit de rebus, 
quae venditari potuerint. 


9. Rev. archéol. 1877, XXXIII p. 105 8qq. Nil inest titulo 


nisi simplex enumeratio sacerdotiorum venditorum, emptorum, 


pretii. 

10. Bull. d. corr. hell. V, p. 4913qq. Hune titulum prop- 
terea inter secundi ordinis inscriptiones enumerandum esse pu- 
tavi, quod cum ea pars tituli, qua docemur de populiscito !) 
ium ea, quae factam esse pactionem ex lege prioribus versibus 
incisa promulgat, post ipsam emptionem venditionem lapidi in- 
sculpta est. 

Tres in partes divisus est titulus; prior, quae est vs. 1—6, 


. populiseitum continet, quo decernunt Iasenses, ut eorum ci- 


vium bona venditentur, qui contra Maussollum Cariae tyrannum 
seditionem facere conati erant, qua mox oppressa, eorum, qui 
seditionis erant compotes, bona in publieum addicta sunt. Se- 
eunda parte magistratus enumerantur, quarum sub auspiciis in- 
stituenda erat pactio; tertia denique parte (vs. 81 usque ad 
finem), emptorum nomina, res venditae, pretia enumerantur. 
De seeunda tertiaque tituli parte pauca hoc capite verba fieri 
sufficiet, quoniam de magistratibus atque de eis, qui munus 
quoddam obtinent in pactione ineunda alio loco diligentius 
tractare propositum est. Tertiae parti inest enumeratio rerum, 
ni fallor fundorum, quibus nomen est ,x47900:", de quibus, 
utrum agri publici an privatae possessionis sint, dubitari potest. 
Praecedunt alia bona, quae erant damnatorum, neque quisquam 
dubitabit, quin haec in singulorum civium potestate fuerint.?) 


1) v. 6: éxoAgoav, v. 31: éx]olavto. v. 40: é]xolaco etc. 
3) yv v8. 31, 34, 86. avAqv v. 40, xazgAstov v. 44 eto. 


11 


Non idem valere xAfj90UG atque cetera bona, quorum mentio 
fit, statuendum est; sed quomodo explicari possit res, me nescire 
confiteor. ' 

11. Hermes II, p. 171 sqq. Solo hoe Amphipolitano titulo 
docemur, non eas Bolum pactiones litteris mandatas esse, ubi 
altera pars universitas quaedam erat, sed etiam in usu fuisse 
contractum lapidi insculpi, ubi privati homines ineunt emptionem 
venditionem.) | 

Restat, ut duas titulorum series hoc loco referamus: 

12. Tituli de manumissione servorum sub forma emptionis 
venditionis (de quibus v. p. 5). Ad idem fere exemplum omnes 
exaratae sunt ingcriptiones; primum enim indicuntur nomina 
magistratuum, quibus imperantibus facta est emptio venditio, ven- 
ditoris, servorum eorumque paíriae, siquidem nota erat, testium 
aliorumque, quibus secundum leges opus erat in ineundo con- 
iraetu; tum adscripíae sunt plerisque quidem pactionibus variae 
condiciones eum emptori tum venditori in pactione observandae. 

13. Poletarum denique Atheniensium tabulae simplicem 
continent rerum venditarum, pretii, vectigalium, priorum posses- 
sorum enumerationem. Neque dubitabit quisquam, quin plane 
perfectae rataeque sint pactiones. 

Medium tenere inter utramque titulorum seriem nonnullae 
inscriptiones mihi videntur. Quorum titulorum quamquam verbis 
non aperte docemur, verisimile tamen videtur, primum, idque 
iam ante pactionem, promulgationem lapidi insoulptam esse, ut 
uni cuique notum fieret, venditorem rem quandam suae posses- 
sionis in alterius manus ítraditurum esse. Facta autem vendi- 
tione simplicissimum erat addere nomina emptorum, testium, 
pretii, aliarum rerum quibus opus erat ad perfieiendae pactionis 
notionem. 

1. Róhl, Inserr. antiquiss. No 381.  DBipertiiam esse in- 
scriptionem unusquisque facile intellegit. — Prior pars, cui inest 
descriptio Dophitidis regionis finium, qua Chii erant potiti, la- 
pidis latera continet A, B, C usque ad vs. 9. Altera pars la- 
teris C versus 9 8qq. et latus D amplectitur, quibus nomina 


1) Item Tenius ille tit. C. I. G. II, 2338, quamquam non continet 
pactionem ipsam, sed bonorum inter privatos venditorum catalogum, 
hue pertinere videtur. 


12 


emptorum pretiumque ex emptione venditione solutum intelle- 
gimus. Dolendum est, quod hie quoque lapis admodum trun- 
eatus est. 

2. Aónvato» VIL, p. 207 sqq. v&. 1—27 decretum continent 
de vendendo Aesculapii sacerdotio, quod ex imperativis formis 
vs. 7: yontloOc, vs. 9: oveloo aliis, elucet. Variasque con- 
dieiones et emolumentorum notationem, quae novo sacerdoti e 
munere sacro existunt, non deesse videmus. Facta venditione 
haec in fine adscripta sunt: vs. 28—830: ciu]à iegotelac oU» 
éxavootát x[ol voro|xo]otà. ógoyuol xervvaxidyl Aunt . . . |xov]va 
oxtó, vérooec ófloAol: &xola[ro Zo? | zxa]volc Mavíov. Ce- 
terum ex Constantinopolitana regione lapidem provenisse Ditten- 
berger!) contra priorem editorem Cumanudem satis probabiliter 
demonstravit, qui eum ,28 EgvOooOv cc AioAlóog" Athenas 
asportatum esse putavit. 


Lapides in locis collocatos esse publicis, ubi semper eos 
inspieere liceret, cum ex ipsorum titulorum de ea re praeceptis 
tum ex eo imprimis elucet, quod satis magnum inscriptionum 
numerum — nomino Delphieas, quae sunt de manumittendis 
servis — in eis locis repertum esse constat. In foro vel in 
templo docümenta collocare maxime in usu fuisse videtur. Quae 
in. titulis de hac re inveni praecepta haec sunt: In Olymensi 
titulo valde mutilo Fróhner l. c. No.49 vs.16 8qq.: haee legi- 
mus: ,xal tot0E tob wnglouarog tO avtiygagov oi 0 ive- 
oráxsc vo|uiau avaOévvov] | Kvfiuotg àv ox à» im cv 
A£Gygv vOxo. tOv vaóv, tüc Ó$ Ovíüjg xol tijg àufosog 
xa|| tfjg Gvaygagüjg vÓ &v&Aoua Óó|tocar» ix tfj; x900000v 
xtA." Vocabulo ,àrtíygagor" docemur, non semel modo in- 
sculptíam esse pactionem, sed apographon contractus collocatum 
fuisse haud proeul a templo. 

Aceuratissime hanc institutionem ex Mylssensi titulo Bull. 
de eorresp. hellén. V p. 112 vs. 15 discimus: ,YFzoygawatocav 
ó iv vOL tijg uio8o0tocyonuavuOudu vóÓs TO wrngio|ua. 
Avaygowároóar Ób iv vÀt ÍegGu voU Ai0c Ovogxovóécv 
vOv tt tfc Owüc xol tijc iuf&osog | xol tfjg uio8o0soc 
Xonuatiouo»v xtA." — 


!) Hermes XVI, p. 164 sqq. 


13 


Simile quid inesse videtur fragmento edito a Fróhner l. c. 
No. 4995 và. 4: ... xal àvaygewouévovg tàg xvQislag avutàv 
tlg vo)c 0s0)g àxoA|oóOog ... xtÀ. — 

Leges firmas de emptione venditione exstitisse in non- . 
nullis civitatibus, ex titulis quibusdam demonsirari potest. 

Delphi tales habebant institutiones, quibus, quomodo in- 
Stituendae erant emptionis venditionis pactiones accurate per- 
scriptum erat.  Actionem vel causam indicendam esse legimus 
,xatà tÓóv vóuov tác xóàtog tOv AcAgOv" vel ,xatà v00G 
vóuovg".! Saepissime post formulam ,xatrà toUg vOouovc" 
babemus ,xal xarà tO óvufoAor* (ràv ovufoAav, vac ovu- 
BoAagc), idque, ubi venditor non Delphieae est originis. Recte 
Foucart l c. demonstravit, hanc ,0vpfoAarv* pactionem esse 
inter templum Apollinis eamque rem publicam, cuius civis est 
venditor, quam sententiam tituli 47 verbis ,xacà vÓóv vOpov 
vtr AÁcAgpór xoi xotà tó oóufoAov vàv doxtlor" satis 
probasse mihi videtur. Sed utrum ovufoAov ad solam servo- 
rum manumissionem spectet an ad alia quoque inter utramque 
universitatem negotia pertineat, ex titulis colligi nequit. 

Mylasenses quoque íalibus legibus usos esse ex titulo 
Bull. d. eorr. hell. V, p. 112, C, vs. 13 elucet: zxQ&600vot xacà 
TtÓ» XOàÀQtuxóv voyov, quae verba docent, legem quandam 
de emptione venditione paetionis cóndieiones praescripsisse. 


$ 2. 
De eis, qui emptionis venditionis pactionem inire poterant. 
Iusíam et legitimam pactionem inire poterant imprimis 
cives, qui suo iure utuntur. Praeterea dicendum erit de aliis 
quoque personis, quarum de iure emendi vendendique contro- 
verBia oría est, mulieres dico, impuberes, peregrinos. 


I. Cives, qui sui iuris sunt, 
nulla impediebantur eondiceione, quominus, quae possidebant 
bona aut emptione augerent aut venditione alteri traderent. 
Apud scriptores nonnulli inveniuntur loci, quibus emendi ven- 
dendi ius interdum amissum esse docemur.  Apertis verbis 


!) Foucart, Arch. d. miss. scientif. IIe sórie III, p. 393, sqq. 


14 


'TPhucydides!*) narrat, a Lacedaemoniis eos, qui Sphacteriae 
capti fuissent, hae atimia affectos esse, ut iure emendi ven- 
dendi privarentur: ,&tuulev  Ób vowktvÓós, cote uTts Qysww, 
- quce xQuauévoug ti $) xoAo0vtag xvolovc sivot". — Athenis 
quoque num valuerit haee lex, incertum est; ego Caillemerum 
gequor, qui Athenienses non eandem rationem secutos esse 
putat, quam Lacedaemonios; ceríe ne unus quidem seriptorum 
locus exstat, quo tale quid Athenis consuetum fuisse demon- 
Stretur. Tres autem locos, eosque Ps. Demosthenis?), Plu- 
tarchi?), Theophrasti*) huc referendos esse puto ad cogno- 
scendas Atheniensium de ea re institutiones. Ps. Dem. hunc 
affert vóuor: ,0te 20Aov sioyet vv GQynv, và bavtoU Ota- 
8409aL sivo, Oxog ü»v iM£Ag ... àv uy ucriow 7) yrooc 
7? qaoguaxov 7 vócov Evextv, T yuvatx ztiÜousvoc, 9 9x0 
tÓ» tov xaQaróuow, 7 vx Gváyxgc, 5] iz ÓsouoU xcta- 
Ang slc". Simillima sunt Plutarchi illa: ,Ov urv àv&óg» ... 
vüg Óó0ttg Bguxev, aAA el ur vóccv tvextv f] Qoguáxov 7 
Ósoudw» 7) &vayxy xovocysÓclg 9j yovow xst&óusvoc* xtA. 
Solonis igitur legem uterque scriptor profert, qua institutum 
erat, ut i8, qui non omnino mentis compos erat, órag-écO«ac non 
posset. Haee praecepta, quamquam ad testamentum ex legibus 
componendum spectant, tamen apta mihi videntur, quibus, qualis 
fuerit usus in emptione venditione, intellegamus; verisimile enim 
non est, eum hominem, qui testambnto sua bona in alterius po- 
testatem transferre non iam posset, iustam et legitimam emptionis 
venditionis pactionem inire potuisse, quam opinionem confirmari 
puto Theophrasti verbis hisce: ,GAA& Toto zQoGoQt0téov, 
iàv ur xagà usÜvovtoc, ugÓ i& ooyüc, ugób guAoreuxlac 
unb zagavooórtoc, GAAà gorotrtoc, xol vó ÓAov Ótxalcc, 
0zteQ xxt z9000eréov, Óvov Ggopltr zog. àv óst ovetao". 
Siquis igitur ebrius, vel iratus, vel omnino mentis compos non 
est, contractum ex legibus inire non potest. Firma enim ad in- 
Btituta, fortasse Atheniensium, Theophrastum respexisse proba- 
bile estí, cum, quae de emendi vendendi facultate profert, ad 


!) V, 34, 2. 

3) or. x. Zireg. DB, 14. 
3) Solon, 21. 

4) ap. Stob. 1. c. 


15 


verbum paene conveniant cum Ps. Demosthenis Plutarchique 
locis supra exseriptis. | 
Plura de his rebus verba facere longum est, cum in in- 
seriptionibus lapidibus inseulptis tales semper viros agere videa- 
mus, quales legibus postulabantur. Fuerintne ei, qui propter 
animi imbecillitatem aliamve causam res suas ipsi gerere non 
possent, in aliena manu, quamquam diiudieari nequit, probabile 
tamen videtur. 
II. Mulieres. 


Nonnullis titulis quod inscripta videmus feminarum nomina, 
quae ipsae res gerere videntur, offendi credas legem illam, quam 
nusquam in Graecia non valuisse constat, ut mulier non ha- 
beret ius publice agendi; immo, quae volebat inire negotia, viro 
cuidam mandare coacta esset, cuius nomen OSXUQLOc" fuisse cum 
ex oratorum locis!) tum ex titulis plurimis constat; eumque 
maritum, patrem, filium, alium cognatum fuisse scimus. Velut 
maritus xvgíov munere fungitur C. L G. No. 16085; pater ibid. 
1608*; filius ibid. 16084. 

Athenis non plane caruisse iure emendi vendendi mulieres 
ex I82e0?) apparet: ,O yàp vouog ótagorósv xoAvet xotól ur 
àSetvat, ovuf&AAs» unób yvvav zépa usóluvov xQiSo»". 
Eadem fere: tradunt scholiasta in Aristophanem?) et Harpo- 
eration.*) Et antiquissimis iam temporibus hanc legem ortam 
esse ratio demonstrat, qua modus ille mulieribus definitur. Attamen 
colligas ex his locis, plane diversas fuisse Romanorum atque 
Atheniensium institutiones, quippe cum Romae omnino interdictum 
esset mulieribus, pro se ipsis publice agere, quod nonnullis 
seriptorum locis satis probatur. Bene Foucart*) Graecorum 
Romanorumque de hac re institutiones verbis comparat hisce: 
,À Rome, servitude perpétuelle, à Athénes enfance et par suite 
tutelle perpétuelle'.9) 

De Laeonicarum mulierum crescentibus opibus, quarum 


!) Is. de Dieaeog. hered. S 16 de Philoct. her. 8 32. 

3) de Arist. hered. S 10. ' 

3) Eccles. 1024/5. *) ed. Bekker, 141, 9. 

5) Arch. des miss. scientif. 1866 p. 379. 

9?) De Romanorum usu cf. Liv. XXXIV, 7: ,Numquam exuitur 
servitus muliebris". 


16 


inter manus magna praediorum pars retinebatur, scriptores!) 
quamquam verba faciunt, minime tamen ex eo colligi potest, 
habuisse illas etiam facultatem publice sine xvQío agendi. 

At titulis nonnullis inscripta videmus femiarum nomina 8uo 
iure utentium. Plerique eius generis tituli decretum continent 
manumissionis servorum, quorum liberatio eo fit, ut venditentur 
deo Apollini Viri docti alii aliter explicandam esse rem opi- 
nati sunt. Perrot, quoniam omnes tituli hue referendi Delphis 
reperti, partim Delphieae originis partim ab eis, qui venerant 
ex doricis aut aeolicis regionibus exarati sunt, apud Dores et 
AÀeoles eam legem non valuisse putat?), quam inter alios 
Graecos fuisse vidimus, ne pro se ipsa paetionem inire posset 
femina. Sed si Perrotii sententia non firmiore nititur funda- 
mento, non apta est, qua omnibus persuadeatur. Nemo enim 
dubitabit, quin omnes hae pactiones eis legibus respondere de- 
bueriní, quae Delphis valebant, neque habeamus alia in his 
titulis instituta nisi Delphiea. Qui manumittunt oriundi sunt 
Amphissa, ex Locride, Doride, Phocide, Aetolia. — Aliter 
Foucart?) rem expedire studet. Hanc venditionis rationem ab 
usitata ratione discrepantem sacrae cuiusdam dedicationis formam 
esse putat. Caillemer quidem opinatur, feminas etiam in hoc 
emptionis venditionis genere obnoxias fuisse legibus, neque 
quidquam impedire, quominus ita rem exponamus. Primum 
fuisse hanc dedicationis formam veram emptionis venditionis 
pactionem. Sed ex ipsis delphicis titulis ) Thalheim demonstrat, 
mulieres post nuptias ius habuisse possessionis earum rerum, 
quae antea earum in manibus fuerant; qua de causa mulierem 
ipsam vendere potuisse suas res probavit. Sed mulierem aine 
xvolo emere non potuisse, nemo negabit. Mulier suam pos- 
Bessionem alteri tradebat, non vir, qui solum, quas leges exige- 
bant formulas publieamque pactionem conficere debebat. Sae- 
pissime autem additos invenimus xvglovc, BeBauotz)Qac semper, 
quos plerumque ex proximorum cognatorum numero sumptos 
esse titulis probatur. 


1) Aristot. Polit. II, 6, 10. Plut. Agis 7. - 

3) Rev. erit. IV (1867) p.36 sqq., quem librum inspicere non 
potui; sed Perrotii opinionem affert Caillemer ]. c. 

3) ]. c. p. 379 8qq. 3) Wescher et Foucart no. 31, 92, 90, 341. 


17 


Eandem rem esse puto in titulo Mylasensi (Bull. 
d. corr. hell. V, p. 109). Artemisiae cuiusdam nomen sine eura- 
iore inest; alius autem eiusdem originis titulus (Le Bas III, 
No. 415) continet formulam v&.168qq.: ... Zfyuzrou&óog tic | 
An]ustoíov, usv& xvolov vo9 xatpós Anug]voíov xc4. 
(va. 28qq.: &xQlato Ooacéac zxog& ovtsuilag xtA. vs. 4: 
Qv zxQoószolato xagà Aottuiolag xtA). Sed ubi femina pro 
filio, qui nondum sui iuris est, pactum init, xvQtor non deesse 
videmus; velut in Erythraeensi titulo Rev. archéol. 1877, 
t. XXXIII p.1058qq. C vs. 7: JVoóo0  2íuov xoi »xv[guoc 
iV]ooco?g Os0goor; Nosso enim pactionem iniit pro Astyno 
filio minore. 

Mentio fit xvoíov etiam in lapide Tenio C. I. G. 2338 
v8. 16, 17, 28, 41, saepius: uet xvglov. v. 63: GvrexavoU»- 
[rov .. xol| xvolov. Femina quoque un& cum xvQío hoe 
,0Uv&XaGLvoUrtOc" munere functa esse videtur ex v. 118: 6vy- 
qoQ9ov6nc xal Gvvexotov059c xtà. 'Teni quoque mulierem 
xvoío carere non potuisse si quid publiee agebat ex eo colligas, 
quod ubi ipsa emit femina, appositum est xvoíov nomen; contra 
ubi sermo est de finibus boni cuiusdam vendendi accurate de- 
Seribendis, inter vicinos ubi nominatur femina, non habemus 
xvQu.0» appositum: vs.100: oic] veívrovec dquxolvg xol cà 
zatdla và Aotxolvov? 

Haliearnassi (C.I.G. 2656) mulier sine xvoío emere vi- 
detur Dianae Pergaeae sacerdotium; omissum esse viri nomen 
Suspicor nisi, sacerdotia pro se ipsis emere potuisse feminas 
putes. 

Item Erythris femina sine tutore rem gerere potuisse vi- 
detur; in titulo Rev. arch. 1877 l. ec. pars C vs.7 legimus: 
»AouotayóQn, xAgoorvóuoc toO .. Ó.xovviotyow ieoncsla»" 
XtÀ., le. ,publiee vendendam proponit". 


III. Impuberes. 


Impuberes aeque ac mulieres |paetionem ex legibus inire 
non potuisse cum re ipsa tum scriptorum quibusdam testimo- 
niis docemur, quorum gravissimum est Is. de Arist. hered. $ 10: 
,zG.006 yàg oOx l&soviv óuaU z:9v yevéot ar Ó yàg 
vóuog ÓuaQgróg» xoAvsL xociói ur B&stvot GvuflaAAswv unót 

2 


18 


yuratxi xépoo utóluvov xouOc»" xvA. | Schoemann (l. c. p. 571) 
quidem et Platner (l c. p. 273) existimant, sicut mulieri, ita 
impuberi etiam lieuisse emere etf vendere, nisi pluris staret res 
quam unius modii hordei. Eam sententiam ex Harpocrationis 
(Bekker 141, 9) verbis elicuerunt hisce: j0tt xatóÓL xal yoratxi 
ovx i&v ovuBéAAsv xépa utólurvov xQguBGw". Sed reete 
Caillemer Isaei locum pluris aestimat quam lexieographi verba, 
qui ex illo solo sua hausit. Atque cum ipsius Isaei tum sacho- 
liastae in Aristoph. eccles. 1024/5 «confirmari puto sententiam 
illam, impuberi omnino non licuisse, pro se ipso pactionem 
quandam inire. Dieit enim orator apertis verbis l. c. ,zra4Ó0c 
y&o oUx B&sotiv 0iuaO d xnv yevécot a^, quae verba pluris 
aestimem quam quae sequuntur: ,0 y&Q vOóuog Ótaggrzómnv xo- 
AveL z:ouÓi ur) é&etvot ovufaAAeww unóé yovatx zxépo usóluvov 
xQLtÜc»". Atque omnes puto in eo consentire, institutionem 
illam omnino ad Graecorum leges de impuberibus quadrare. 

Plerumque i8, euius curae puer post patris mortem est 
mandatus, éxírQozog dicitur, sed probe tenendum est, hunc 
tutorem nonnumquam xvQ.0» dietum esse. Cuius rei non solum 
apud oratores testimonia exstant, sed etiam Mylasis eum xvQrcor 
appellatum esse ex titulo apud Le Bas III, 415 v8.17 intelle- 
gimus: ,xol J&00rvog xel Osouv5o|rov| ustà xvolov cot 
zatgóg avtóOr Osour5otov" xvÀ. Quamquam hoc loco pater 
est xvQioc filiorumque in emptione venditione personam sustinet, 
tamen non dubito, quin patre mortuo tutor xvQrog dictus sit 
ubi agebatur de bonis pupillorum administrandis. 


IV. Inquilini. 


Inquilinis permissum non erat, ut domos fundosque intra 
fines alienae civitatis emerent. Atticum quidem hune usum 
fuisse ex eis titulis cognoscimus, quos collectos habemus a 
Schuberto!); ad atticum autem usum imprimis nobis erit respi- 
ciendum, eum non satis magna locorum titulorumque series ex- 
siet, qua doceamur, qualem rationem aliae Graecae civitates 
secutae sint in donanda enetesi, i. e. iure agros domosque emendi 
atque possidendi. Sehubert (1l. c. p. 41) ex eis titulis quos compo- 
guit, duplex encteseos genus distinguendum esse probat; aut enim 


!) de proxenia attica, Lips. 1880. 


19 


I. domum solum possidendi ius donatur: C.I. A. II, 
42, 70, 121, 222, 413, aut 

Il. bonorum etiam fundorumque possessio conce- 
ditur, quod magis usitatum fuisse ex 24 inscriptionibus elucet, 
quas Schubert collegit. Prioris generis formula est consueta: 
xal slvat. avt olxlag Éyxvgou", alterius: ,£ivat ób aovdx 
xal yüc xololxíag tyxvgow". Alius generis enetesin tribuunt 
Athenienses mercatoribus quibusdam Citieis, quibus ut terram 
quandam acquirant ad exstruendum Veneria fanum permittitur: 
C. I. A. II, 168, 2, vs. 37 8qq:: ,Ó00rat totg iuzóQoig | vov 
Kuviéov Évxvgaw x[o]olov, à» à ióoUoorvrat cO | igóv tüjc 
AgooÓltoc, xab&xso xal oi AlyUxtiot tO | íegÓv vzjc Iotóoc 
tógurtat". Aegyptiis igitur quibusdam iam antea eadem acqui- 
rendi potestas concessa est. Aegyptios autem et Citieos non 
vendere potuisse terram emptam verisimile est, quam ea modo 
condicione adepti erant, ut £eQO0» quoddam in ea erigerent. 


Sed non Atheniensium solum, verum etiam aliarum civita- 
tum consuetudo fuit, ut propter beneficia erga rem publicam 
emendi possidendique ius tribuerent inquilinis, id quod non 
exiguus íitulorum numerus probat. Cuius generis titulos in 
C. I. G. collectos inveni hos: 


Tribuuntceives: ,8yxt5g0iv". — ,ys9Àc x. oix. £yxvtnouv*, 


AÁcarnaniae: -— C. I. G. 1793. 

Boeotiae: — 1567, 1566, 1562, 1724» 
1564, 1565. 

Cretae: 2256. 2558. 

Cumarum: — 38523. 

Deli: — 2267, 2268, 2269. 

Laconicae: — 1334, 1335. 

Mysiae: 3596. — 

Teni: — 2333? 2352, 2353, 2354? 
2357? 

Tei: — 3052. 


Thessaliae: 1771,1772,17743. — 
Thraciae: (j2yyalov Éyxvnow":) 2056. 

Infinitum igitur encteseos ius tributum esse ex his in- 
geriptionibus colligas. 


9* 


20 


$ 3. 
Res, quae venditari poterant. 


Siquis rem quandam vendere volebat, primum id studebat, 
ne quis dubitaret, quin omnino suae potestatis suaeque posses- 
sionis esset res vendenda. Atque omnia, quae quis possidebat, 
vendere potuit, nisi lege quadam defensum erat, ut haec vel 
illa res in alterius transiret possessionem. Neque in multis 
Graecorum civitatibus eiusmodi leges defuisse constat. De 
Atheniensium usu quoniam Boeckh!) optime disseruit, pauca 
modo commemorare 8atis erit; neque in scriptorum libris neque 
in ipsis titulis inveni, quo amplificari vel emendari possint ea, 
quae vir doctissimus protulit. Athenis permissum non fuisse 
terras emere quantum quisque volebat, Aristoteles?) docet: ,xal 
tO» x&AÀcL ttvig galvovvat ówyvoxóttc, oiov xal ZóAov 
évouofévgós, xol xag AAoug do vóuoc, 0g xoAUt. 
xr&cO9a. yv 0zxóógv BosvAgval vig: óuolog 0b xol czv 
ovolar zoAsiv oí vóuot xo Avovaw Ooxto iv Aoxgotc vóuoc 
&orl uj xoAstv, à&v ur) gavego» avvylav óci&n ovueBuxvtov". 
Item apud Lacedaemonios lex Lycurgi vetabat, fundos in alterius 
manus transferri?) quam legem usque ad recentiora tempora 
valuisse ex eo constat, quod si quis labefactatis iam Lycurgi 
institutionibus alteri cuidam tradere volebat bonum, non ven- 
debat, sed donabat, quoniam hoc legem supra commemoratam 
aperte quidem offendere non videbatur.*) 

Addendum est populiscitum, quo Athenienses in altera sym- 
machia, quam habebant in priore enetesin in omnium sociorum 
finibus sustulerunt, quod non 8olum Diodori (XV, 29, 7) verbis 
ged etiam titulo lapidi inciso C.I. A.II, 17 docemur: vs. 35: 


1) Staatshaushaltung I, p. 6, 76, 116. 

2) Polit. II, 4, 4. 
5 — 3) De hac re cf. Gilbert Staatsaltert, p. 13. 

5) cf. Aristot: Pol. II, 9, p. 1270 ed. Berol.: ,«vs&ta9et uv yào 
7 no Àsiv tqv onágyovaar (scil. 459av) éxolgosv oV xaAóv, 099g ntouj- 
cac, Ó.00vau Óà xal xevtaAs(nsw é&ovolav Eóoxs toic BovAouévoig"* xtà. 

. ,vüv óà &6eotw Óobval ve viv éníxAuoov 0t &v BovAncou*. 

Plut. Agis V,2. ,'Egogsvoac óé tig dvgo óvvavóg. . . Emuá- 
óevg Ovoua, móc tóv vióv avvQ ysvouévgg óuugogüc, Óntoav Eyga- 
wev, é&eivau tóv olxov avtoU xal tóv xAggov $ vig 696Aor xal GÀvta 
óobva, xal xavaAumstv OurtiOEutvoy* xvà. 


21 


a]xo ót N|avotwíxov &gyo[vv]oc u7) à&etves ugve io|las usce 
ónuoo|L]a A95valov ugósvi ?y|xvjoactoa. i» v(o]t; vóv cvp- 
u&ycv xopglaugc umnvs olxíav rts yoglov ux5ve xouaud|vou 
uoce óxobes[u|évos urve GAAoL toózo| ug8evl xvà..; 

De eis rebus, quas venditas esse ex ipsis titulis intellegimus, 
iam verba facienda sunt. Id emptionis venditionis genus, quod 
appellatur xcx754sí(a quodque cotidie in foro fiebat, hoc loco 
plane neglegendum esse nemo negabit, quoniam, ubi statim so- 
lutum erat pretium, non opus erat inscriptione lapidi insculpta. 


I. Immobilia. 

De domibus, fundis, hortis, similibus plerique agunt 
tituli nobis servati. Multo maioris ponderis cum esset res 
vendenda, atque pretium non iam pactionis die totum  pensi- 
tatum fuisse consentaneum sit, condieiones contractus lapidi in- 
sculpi publiceque collocari necesse erat. Quarum inscriptionum 
plerasque ita factas esse videmus, ut altera pars universitas 
quaedam esset, cuius vices obeunt magistratus, de quibus infra 
dicendum est. Sed etiam emptiones venditiones inter privatos 
initas lapidibus incisas esse, Àmphipolitanus ille titulus Hermes II 
p. 171 demonstrat. 


Il. Homines, 
qui antea sui iuris erant, varias ob causas venditari potuisse 
eum scriptoribus tum titulis probatur. Quae apud illos de hac 
re inveni, haec sunt. 

Boeckh (Ll c. I p.446) docet, metoeeum Atheniensem, si 
vectigalia civitati non pensitavisset, venditatum esse. ltem in- 
colas urbium regionumque ab hostibus captarum libertatem 
amisisse suoque iure privatos esse satis constat.) 

Nobis hoc loco demonstrare propositum est, etiam in titulis 
non deesse crudelissimae illius antiqui iuris consuetudinis ve- 
8Stigia; duabus enim Haliearnassensibus demonstratur inscriptio- 
nibus, satis usitatam fuisse hanc rationem inter Graecos, quam 
apud erudeliores rudioresque Romanos longe diutius valuisse 
8cimus etiam in iure privato. De Ro.ani iuris forma, quam 
appellabant ,nexum", praeclaras commentationes cum scripserint 


!)) Xenoph. Cyrop. VII, 5, 73. Memorab. II, 2, 2. Polyb. II, 58, 9. 
Plut. Nic. 15. 


Huschke et de Savigny!), boc solum commemorandum est, 
spectare eas institutiones ad ius privatum, quippe cum Romae 
ei, qui aere alieno obruti, quae debebant, solvere non poterant, 
libertatem publiceque agendi facultatem amiserint. Aliter autem 
reg 8e habet in titulis Halicarnassensibus, quos non spectare 
ad ius privatum sed ad publici iuris usum aec consuetudinem 
iam demonstrandum erit. 

1. De priore inscriptione pauca verba facere sufficiet; pactum 
continet inter Lygdamin, Cariae tyrannum eivesque Haliear- 
nassenses et Salmacitas ?); adduntur condiciones poenaeque, quibus 
ei multandi sint qui pactionem quaeque in ea constituta erant, 
laeserint: vs. 32 sqq: tC» vogov tovtov | 7jv ttc 94Ag [ovy]- 
yéot 7 xoob5ra[]] wjpor cots u|[rg sivos vóv vópo|v tob- 
vov, t& àóv|va] «vto? xtxQrof« | xoà voxoAAcov|Lo] sive: 
Ííegà, xol a|vvóv gevyew G|ua]: 7» Óób uy v av[v|Ot &&u 
óéxa o[va]trgov, avvóv [x|exoz o9«. àx[i àga]yoy9 xol 
ux[óle]ua xe$oóor [siv|et sis AAcx[aovg]ooov" xvA.  Apertis 
igitur verbis hominem venditari potuisse docemur, si legis con- 
dieionibus non steterit atque si ea, quae possidebat, non pluris 
fuerint quam 10 staterum. Ex verbis ,z:ez0700a. &xl é£&ayoryij 

. xal u5óauà xá&oóov sivat slc AAxogvgocó»", damnatum 
in externas civitates venditandum fuisse apparet neque in cuius- 
quam civis Halicarnassensis manus eum transire potuisse; neque 
vero dubitabit quisquam, quin in veram servitudinem venditus 
sit atque omne ius publice agendi amiserit. 

2. Simile quid inesse titulo B equidem statuerim, qui quam- 
quam valde eum truncatum esse dolemus, aliter explieari non 
potest. Agitur in priore tituli parte (—- tab. A apud Newtonem) 
de vendendis bonis hominum quorundam, qui, vel 8celere com- 
misso vel aere alieno obruti, in manus trium deorum pervene- 
rant: OÍ]|óe àxolavro xogà vo? AxóAAovog xo|| tc] A95- 
vaíns xoi llag9évov yécg xol oixiag [vv] 09sórvtov otc 


7 Huscehke, d. Recht des Nexum, 1846. v. Savigny, Ver- 
mischte Schriften II, p. 396 sqq. 

3) Newton, Discov. at Halic. p.671. Hune titulum liceat littera A, 
alterum, qui est in Newton, Essays p. 427 sqq. littera B significare. — 
Titulum de foedere icto inter Lygdamin et Halicarnassenses nuper 
edidit Dittenberger, Sylloge I, p. 11 sqq. — alterum ibid. p. 13 8qq. 


28 


Ocotc to)roic". Qualis fuerit causa huius venditionis, eruere 
studuit eum Newton, qui &6tÜe(ag punitos esse rerum posses- 
sores, tum Haussoullier, alter editor, qui illos, pecunia quadam 
credita, tempore constituto non soluta, bonorum venditione mul- 
tatos esse putavit. Sed neque hane neque illam sententiam ex 
ipso titulo iia demonstrari posse confitendum est, ut dubitandi 
non jam sit locus. 

In altera parte tituli (tabb. B, C, D), quod iam initio ita 
mutili sunt versus, ut pro certo intellegere iam non liceat, 
uirum eiusdem generis continuerit rerum enumerationem, qualem 
priori parti inesse vidimus, an aliam quandam rerum notationem, 
admodum dolendum est. Neque hoc loco probandam esse New- 
tonis emendationem mihi persuasum est. Prioris versus nil su- 
perest nisi haec: ,... «cg tolg Osotg". Quae verba Newton, 
quamquam ambiguam esse suam emendationem ipse confitetur, 
pendere putat a voce éfsBalovv, i. e. ,auctores secundi sunt". 
Quam viri doeti opinionem probabilem non esse ex eo elucet, 
quod jam initio totius inscriptionis, À vs. 28qq. nominantur 
BeBatorzosc, i.e. ipsi dei eorumque vecoxoíat; neque ad de- 
monstrandam sententiam ne unum quidem titulum afferre potuit, 
quo auctores secundos non una cum emptore, quem adiuvant, 
enumeratos, sed coniunctos ultimis tituli versibus appositos esse 
doceremur. ltem nescio, qua ratione cum voce éfefjalovr con- 
iungi possit usitata secundae partis formula: e. gr. B v. 94; 
»FKocoAog Agó[v8]fpo 2ZxAgvóv A$5voyógso: sequitur pre- 
tium. Recte autem mihi Haussoullier ,£xoíavro" restituisse vi- 
detur; neque dubito, quin B, 1 laeuna eum eo optime expleri 
possit hisce verbis: [Otós àxolavto vovg ogsAovt]og tot 
Ooig. Verbum éxQíavto iam in parte A occurrisse scimus; 
quare, Si probamus coniecturam viri docti Gallici, utraque tituli 
pars optime inter se convenit. Restat ut re ipsa, de qua agi- 
tur, comprobari posse Haussoullerii explicationem demonstremus, 
In utraque tituli parte sermo est de vendendis rebus, quod ex 
eo maxime apparet, quod eandem formulam in alterius atque 
prioris partis articulis adhiberi videmus e. g. A, 19: JJagavocoAoc 
Hoevváooto[c y5|v à» Ovaooct vzv AoAuouov voO Ilígyovoc 
xtÀ. et B, 112: Xatgéóguoc Aoyayógso Mátiw Kfoso xc4. 
Primum legimus emptoris nomen, casu nominativo positum, tum 


24 


rei empíae notionem, eamque casu accusativo, denique pretium 
ex paetione solutum. In eo haerendum non erit, quod homines 
venditari statuendum est, quippe cum Halicarnassi talem libe- 
rorum virorum venditionem fieri potuisse ex Lygdamidis illo de- 
ereto demonstraverimus. Sed cum hie damnatos in verae servi- 
tudinis síatum redaetos esse viderimus, longe aliam rem esse in 
titulo B apparet, quoniam homines venditos in veram servitudinem 
non abductos esse ex eo probabile est, quod complures eorum 
non Semel tantum, sed bis, ter, saepius idque non ab eodem 
viro emuntur. Neque unicuique emptori idem pretium solven- 
dum fuisse pro eodem, viro empto ex tituli verbis constat. 
Silenum quendam emit: 

1. AxoAAóóoo[oc Il]oAwéc v. 93. 

2. "YoooA4oc Agó[vf]éoo v. 94. 

3. llavtaAéov KosyAo v. 96. 

4. IlaevvaAéov Agoréuovoc v. 98. 

Haussoullerii de ea re opinioni, quam Dittenberger !) ge- 
quitur, ego quoque consentio: emptores emisse non ipsum virum, 
sed obligationem, ea ratione, ut quod ille usque ad venditionem 
debuerat deis, nunc emptoribus pensitaret. 

Ambigua admodum atque difficillima est notarum numera- 
lium explicatio, quas in altera tituli B parte pro eis positas esse 
videmus, quas inter omnes Graecos notas usitatasque fuisse ex 
ingenti titulorum numero satis constat. Nova autem planeque 
ignota sunt signa quae occurrunt inde a v. 756 usque ad finem, 
in quorum natura et origine ut Newton iam et Haussoullier 
operam frustra consumpserunt, ita ne me quidem, quamquam 
cum Graecas tum Lyocieas inscriptiones perscrutatus sum, quid- 
quam invenisse doleo, quo, cuius originis Bit haec numerandi 
ratio et quomodo cum consueta omnibusque Graecis nota con- 
venerit, definiri posset. 

III. Servi. 

Inter alia bona venditos esse servos docemur catalogis 
bonorum publieatorum a poletis confectis, quos ad Hermo- 
copidarum causam pertinere probabile est, C. I. A. I, 277. Eodem 
pertinent Delphicae inscriptiones, quae sunt de manumittendis 


1) Sylloge p. 15. 


25 


servis sub emptionis venditionis forma (cf. p. 5b). De quibus 
Cailleemeri probandam esse puto sententiam, qui antiquioribus 
temporibus veram exstitisse statuit venditionem inter deum, cui 
venditatur. servus prioremque possessorem; tum in dedieandi 
formam magis magisque mutatam esse hanc manumittendi ra- 
tionem, qualem in titulis huc spectantibus nunc videmus. 

IV. Sacerdotia. 

De natura huius emptionis venditionis generis primo 
dieendum est, simillimam eam fuisse emphyteuseos , quippe 
cum is qui emerat aliquod sacerdotium , ut titulis ipsis do- 
cemur, per totam vitam sacrum munus obtinuerit; neque exi- 
Sümo, emptorem alteri. vendere potuisse sacerdotium. — Ad 
explieandam hane rem seriptorum locus exstat unus, Dionysii 
Halicarnassensis!), quo apud veteres Graecos consuetam fuisse 
sacerdotiorum venditionem intellegimus, quam apud Christianos 
posterioris temporis ,simoniam" appellatam esse scimus. Sed 
quod deerant eius rei alia documenía, non magni ponderis exi- 
stimabatur haee Dionysii mentio diuque neglecta est, donec 
plures in lucem provenerunt tituli lapidibus insculpti, quibus 
latius patuisse hanc consuetudinem inter Graecos docemur, 
' quam usque adhue putabant viri docti. Qua de re nuper bre- 
viter dixit Dittenberger?) Quattuor nunc tituli de sacerdo- 
tiorum venditione exstant, quos initio totius commentationis sub 
No. 17—20 enumeravi (p. 5). 

Duplicis generis esse quattuor hes titulos statuendum est. 
17, 19, 20 unius solum sacerdotii venditionem continent, 18 
autem multorum numinum enumerationem, quorum sacra mu- 
nera novo 8acerdoti emptione venditione mandantur. Atque 
prioris generis titulis insculpta est accurata condicionum de- 
scriptio, quae observandae erant novo sacerdoti; Erythrensis 
autem titulus de condicionibus emendi atque de emolumentis 
quae capere potest emptor ex munere empto, omnino nil docet. 

Àc primum quidem praecepta, quae in titulis modo comme- 
moratis perscripta sunt, brevi in conspectum ponam. 

1. No. 17. Initio tituli huius Halicarnassensis nominari 


Y) 'Dopu. dox. II, 21. 
3) Hermes XVI, p. 165 8qq. 


——n 


26 


magistratus paetionemque fieri secundum populiscitum videlicet: 
v. 8: ,£0o&ev [vfj. BovA|z xol vox Ó|y|uon yvoug xovta- 
v0" xtÀ. sequitur ipsum populiscitum quo instituitur, ut 
Minervae Pergaeae sacerdotium venditetur, idque ,£xl 0ojjc 
vij «vtiüjc (sc. Íegslac). Frustra nomen requirimus emptoris, 
idque in fine totius inscriptionis positum fuisse ex analogia 
tituli No. 19 v. 30, cum ultimi amissi Sint versus, verisimillimum 
esi, Ex feminini formis e.g. v. 7: ,7/08 xQuauévr/ alis, mu- 
lierem emisse sacerdotium concludimus. Natura igitur huius 
tituli haec fuit: vendendum publice pronunciatur Minervae 8a- 
cerdotium ; adduntur condiciones, quibus emptio fleret quaeque 
observandae essent emptori in novo munere; enumerantur deni- 
que emolumenta, quae existunt sacerdoti ex uno quoque 8acri- 
ficio (v. 9). 

; 9. No.19. Aeseulapii quoque sacerdotium ante paetionem 
vendendum promulgatum esse ex primis versibus quamvis valde 
íruncatis elucet. Facto ipso contractu promulgationis instru- 
mento aseripta sunt nomen emptoris, pretiique eum vectigalibus 
notio: v. 28—830: ,tiu]& Ísgetelac o9» bxarootàt x|cl tQua- 


xolorát ógoyuoi jl [. . xov]va ox, vévogsc oBoAol. Exgla-. 


[ro Zexe]vols Myvíov". 


| 3. No. 20. Nimis mutilus est titulus, quam ut quae 


scripta fuerint omnia cognoscere possimus. Hic quoque non 
deest emolumentorum enumeratio, quae duodecim deorum 8a- 
cerdoti ex empto munere existunt. 


4. No. 18. Sed transeamus ad titulum Erythris repertum, 
qui longe maioris ponderis est quam tres illi tituli, de quibus 
verba iam fecimus, ad cognoscendas eas, quae de sacerdotiorum 
venditione apud Graecos valebant institutiones, cum non solum 
8aliS8 bene servatus, sed etiam eis, quae continet praeceptis 
nova nonnulla ad res sacras pertinentia nos doceat. — Aliud 
pactionem promulgandi genus hune titulum continere iam dietum 
est; deest populiseitum , enumerantur magistratus, quibuB, quo 
tempore facta est emptio venditio indicitur; emptores nomi- 
nantur, pretium, eponion, testes. 


Quam ob causam instituta sit haec emptio venditio, pro 
certo dieci nequit; nescio num existimare liceat, in certum quod- 


27 


dam tempus sacerdotibus mandata fuisse munera!); ego certe 
nescire me confiteor, quo alio modo fieri potuerit, quod uno 
fere tempore tam multa sacerdotia in aliorum manus transeunt. 
Addendum est breviter, sacerdotiorum numerum, quae eodem 
tempore venditantur, admodum variare; C, 45 Veneris, cui est 
cognomen Jfv&óyonorog munus solum venit, B, 18 contra 16 
gacerdotia venditari videmus eodem eurante magistratu. 

De numinibus quorum in titulo mentio fit, cum Rayet satis 
commentatus sit, denuo verba facere supervacaneum est. Non 
unum quemque deum suum habuisse sacerdotem ex eo elucet, 
quod pretii soluti mentionem nonnumquam post complurium 
deorum nomina positam esse videmus. Haec addam exempla 
A, 18: Zx0AAov Kavxacos)c xal Aotsuug Kavxaolg. A, 19: 
AxóAAov Avxstoc, AxóAAcv ArnjAcc, Ilorauóc AAéov. A, 95: 
Zeóg duoc xol Aó5và duia. B,19: Zevc Axovgoxatoc, 
Aóqvà Azotgozoía ete. B, 97: AyiAsóg, étui, INnosíóor. 
Hoe solum constat, eos deos, quibus eadem erant cognomina, 
unum habuisse sacerdotem; idem valuisse apparet, ubi agitur 


de heroibus, Achillem nomino, qui una cum Thetide matre Ne- 


reidibusque cultus est. 

Non agere titulum de usitati generis emptione venditione, 
ex eo intellegitur, quod ut brevi dicam, nonnulla sacerdotia non 
semel modo sed bis venditantur. Quomodo explicanda sit haec 
res nova, nunc quaerendum est. 

Rayet quidem, quamquam aecurate exponere studuit rem 
ambiguam, non ita probare potuit suam sententiam, ut mihi 
quidem persuaserit, sed me quoque melius explicare materiam 
difficillimam non posse confiteor. 

Termini teehnici ad emptionem venditionem spectantes 
hi sunt. | 

1. &yogáo, zxtzQóoxc, zxoAÉc (simplex emptio). 

9. í&xayogáo, àxuxuxQa0xo, xod. 

9. ótaovvlovgut, ÓtxoUv0Ta0tG, quorum verborum 2. et 3. 
omnino ignota hoc titulo primum occurrunt. 


3) Dittenberger Syll. II, p. 536, not. 3 omnia sacerdotia ad vitae 
tempus veniisse putat, omisso solo Áristomenis Metrodori C, v. 408qq. 
quod hereditarium munus fuisse existimat. 


. —— 


28 


Et Rayeti quidem de his opinio haec est: 

1. zxQOtg tum fit, cum vel morte prioris possessoris vel 
alia qualibet causa vacat sacerdotium. 

2. éxixQco0tg tum instituitur, siquis, quod ipse emit sascer- 
dotium alteri alicui vendit. B, 58: 40g EAs[v9]solov, sl uiv 
Éotuv iegeUg, àxuxoAstrot, el. 0b uz) Éovuu, xoAsttar: quorum 
verborum hane interpretationem profert Rayet: ,Ignotum est, 
num quis Iovis exstet sacerdos; si quid adest, pretium, quod 
novo emptori solvendum est, aecipito; si non iam exstitit, pe- 
euniam habeto respublica". At ita intellegi nequit, cur in re 
tam singulari idque in titulo satis diligenter conseripto, omissa 
Sinf priorum possessorum nomina, quae e.g. in simili titulo 
Tenio C. I. G. 2338 omnia in uno quoque articulo enumerata 
gunt. Item nescio, num quis sacerdos, quod modo emit sacrum 
munus alteri vendere potuerit; maxime autem offendit, quod 
pretium ex epiprasi solutum semper minus est, quam pendenda 
ex prasi pecunia. Mirum enim esse nemo negabit, quod homo 
quidam primum rem emit pretio 400 drachmarum, tum idque 
paulo post, vendidit 10547, quale habemus in sacerdotio deorum 
Procyelicorum, C, 17 et 22. Eadem res, quod minus semper 
est pretium ex epiprasi duetum quam ex prasi), impedit, quo- 
minus auctione venditata esse sacerdotia existimemus, cuius 
prima emptio (,erstes Angebot") zroaGGtc, altera autem (,zweites 
oder Schluss-Angebot") ézízQa0tg esset; qua explicatione, nisi 
pretii notiones impedirent, perspicuus fieret omnis titulus. — 
Ut nunc res se habet, dolendum est, quod ipsis tituli verbis 
nil inest, quo propius ad veritatem admovere possimus rem 
difficilem satisque ambiguam. 

Quo tempore sacra munera per emptionem venditionem 
novis mandari poterant sacerdotibus, mulieres quoque, quas sui 


!) Zevc xal A959v&à Anotoon: B, 19 pret. 50dr C, 1 pret. 1508r 


"Hoe TeAs(a C,14 ,  68500dr C,21 ,  251dr 
Apooóíty Ilv9óyogotog — B,25 , 3004: C,47 , 130dr 
Eousje Ayoootoc B,43 ,  4610dàr B,53 , 46000 
Koovfgavrsg xtA. B,46 ,  Olildr B,56 ,  i171dr 
sol Ilooxvxàioi: C,17 ,  400à4r 0,22 ,  10584r 


Semel modo, idque in vendendo Iovis et Minervae sacerdotio pecunia 


ex prasi minoris valet quam ex epiprasi. 


29 


iuris non fuisse supra demonstravimus, emere potuisse credas, 
imprimis ubi agebatur de vendendis dearum sacerdotiis. Quare 
mirum certe est, quod in nostro titulo, ubi tam multa dearum 
Bacerdotia veneunt, inter tot emptores semel modo feminam in- 
venimus, quae Veneris quoddam sacerdotium Apollonio filio 
,Ota0vríotgoLv", i.e. concedit. Hane enim esse huius verbi 
rationem satis probavit Rayet l.c. p. 12238qq. Quam ob rem 
omnia dearum sacerdotia a viris solum emantur, me nescire 
confitendum esti; utrum viri, qui dearum haee munera sacra 
emunt, mulierum loco funeti sint, an, quae in pactione inierant 
officia ipsi exsequi debuerint, pro certo dici nequit. Nam 
quamquam negandum non esf, habuisse deas viros sacerdotes, 
qui sacra obibant munera, tamen ne illud quidem verisimile vi- 
detur, Erythris viros solum sacerdotes fuisse atque feminas non 
habuisse obtinendi sacerdotium facultatem. 

Valueritne in ipsa Graecia usus vendendorum sacerdotiorum, 
propterea decerni nequit, quod omnes de ea materia tituli in 
Asia vel in regionibus Asiae finitimis in lucem prolati sunt. 


Eas solum res emptione venditione in alterius possessionem 
transmitti potuisse, quae omnino atque sine dubio venditoris 
erant iam initio huius paragraphi commemoratum est. Restat, 
ut hoe loeo mentio fiat tituli apud Le Bas No. 415. Agitur de 
embasi bonorum quorundam, quae ex [atroeclis possessione in 
manus fideiiussorum Iovis, cui est nomen Osogoa, transierunt. 
Átque omnia sua bona vendit Iatroeles, quod quidem formula 
ov0irv OxoAszouévov iavtdu iv volg vOxoug voUtotg doce- 
mur; excepía autem sunt ea bona, de quibus controversia orta 
erat, utrum Iaírocles an alter quidam possidendi ius haberet: 
,ZÀÓZv tà» Óó.augiofggvovuérvov [x|oóc MeAávSuor 
IlóAAtog". Patet igitur, de parte bonorum latrocli litem fuisse 
contra Melanthium nondum diiudieatam.  ,i&» óà xQu£75 xol 
v& Óieuguoggvovusva xatà latgoxAjv, tcovrot xal tabta 
iufsBavevuévor xavà vrvós v9» fujaow" xvà. Lis igitur, 
si iudicata erit secundum latroclem, i.e. si decretum erit a 
iudicibus, ad Melanthium non pertinere illa bona, haee quoque 
in dei potestatem transeunto, idque hoc eodem decreto, quo 
venditati sunt reliqui fundi; quam formulam: ,800rrat xal 


30 


vavta jupsQavevuévoi xvoloc xavà vávós vv Üufgaco" 
propterea additam esse credas, ne opus esset novo titulo, si 
bona, de quibus iam lis est, Iovi traderentur. Sed quid faeturae 
sint partes, si contra lIatroclem diiudicata fuerit causa, ex tituli 
versibus intellegi nequit. 

Titulus Le Bas, No. 414, quamquam mutila sunt verba, 
eadem continuit; vs. 10: ,d&» 03 xor£7 và QuuguoBqv|ousrva]"; 
neque enim, quin à Waddingtonio ex analogia tituli 415 recte 
emendati atque restituti sint versus, quisquam dubitabit. 


$ 4. 
Quando fuerit pactio perfecta. 


Primum quidem, eum titulis de hac materia pauca modo 
insint, praecepta, quae apud scriptores perseripta sunt, brevi in 
eonspectu ponam. Formas atque caeremonias, de quibus Theo- 
phrastus!) verba facit, non ad perfectionem coníractus spectare 
sed ad transitum possessionis in emptoris manus (,íclg t7 
xtjj0L»") pertinere Caillemer l.c. (cap.I et II) contra Hof- 
mannum?) demonsírasse videtur.  Átque recte puto Caillemerum 
suspicatum esse, emptionem venditionem, sieut Romae, 
mutuo 8olum partium consensu initam esse. Ad 
trangitum rei vendendae in novi possessoris po- 
tesíatem formas quasdam exstitisse demonstrat, 
quas cum "Theophrasti verbis tum inseriptionibus admodum 
varias fuisse intellegimus. — De ineunda legitima pactione, 
theoretieam dico emptionis venditionis partem, si quis doceri 
velit, inspicere licet Caillemeri libelli cap. I et II et Hofmanni 
illa, quae exposuit p. 88s8qq. — Neque firmam de his rebus 
regulam apud veteres Graecos exstitisse ex eo apparet, quod 
Theophrastus, qui leges servavit Pittaci Mitylenaei, Athenien- 
Bium, Cyzicenorum, Thurinorum, Aeniorum, Charondae, Pla- 
tonis, plane diversa fuisse de paoti perfectione? praecepta de- 
monstrat. Sed transeamus ad ea, quae philosophus ipse affert: 
,Xagovóag xal IlAGtov: ovrou yàg xageyoijum xsAtUovOL 
ótóóva, xal Aaufavav, àiàv ÓóÉ tig si0vevog, ur sivo 


!) Hofmann l.e. p. 768qq. "Thalheim l. c. p. 128 8qq. 
3) ]. c. p. 47, 56, 60, 106. 


91. 


OÍxqv^" xvÀ. Charondam Platonemque postulasse docemur, ut 
statim ea fierent, quae utraque pars se facturam esse in pactione 
promiserat. Si quis venditor non statim accepisset pretium, non 
licuit ei causam intendere, qua sibi pecuniam ascisceret.  Pre- 
tium quidem xe«geyonue dar potuit in pactionibus de rebus 
exigui ponderis; sed ubi agebatur de maiore pecunia solvenda, 
imprimis de vendendis rebus immobilibus, totam pecuniae sum- 
mam sfíatim pensitatam esse verisimile non est. Quid opus 
fuerit testibus, quid iureiurando, nisi ut, quae pollieitae erant 
partes, se.Btriete observaturas esse confirmarent? Non igitur 
errabimus, si in omnibus eis titulis, quibus paetionem initam 
esse coram testibus intellegimus, pretium non statim pensitatum 
esse censemus. Immo certe Charondae Platonisque illud non 
ad legem omnium Graecorum civitatum communem spectat; 
num in una vel altera urbe talis valuerit lex, discerni plane 
nequit. 

Theophrastus l c. caeremoniarum quarundam mentionem 
facit, quibus opus erat ad rite perficiendam emptionem vendi- 
tionem: 

L Orav 5» tuu?) Óo0 5 ,clg xvj firma rataque est 
emptio, id est plane perfecta soluto pretio. Sed 

II. x«l (0va») và ix vv vouov xotuj600:; for- 
mulae igitur vel lege vel consuetudihe postulatae observandae 
sunt; quarum enumerantur: 

a) Gvayoag:, ,promulgatio* Qualis haec fuerit pro- 
mulgatio rerum vendendarum, supra iam expositum est. 

b) 0 QxOogc. Veteres Graecos ac Romanos saepissime iure- 
iurando usos et abusos esse scriptorum locis satis notum est; 
nemo igitur mirabitur, quod in emptionis venditionis pactionibus 
Ogxor postulatum esse cum Theophrasti testimonio tum ipsis 
inseriptionibus docemur. Et ille quidem Aeniorum legibus ius- 
iurandum postulatum esse tradit, idque pro diversis rebus di- 
versis locis dandum: ,xeAetvovot yag, à&v u£r tuc olxiav zol5- 
vaL, Üvs» ixl voU AxóAAovog vov Exuxoyualov, ià»v ób 


yo0olov ixl víc xoc 5 avtóg olxet, xol Ou vo ctv vav- 


vlov tfjg &Qync . . ., vOv Ob ur) olixoóvra iv ove. ÜUev 
tÓv 0Qxov £xi vob Aic voU Ayogalov ... &vsv ób vov- 


tov uf éyyo&gew vr» &oyrv: Guc xal iv và 09xo xgoc- 


32 


ooxíbGsiv avvgv (acl vy» agyyv) &àv uz Ourvooot unót 
iyyocwew vov ovr". Si quae pars contrahentium, quod le- 
gibus institutum erat iusiurandum publice dare nolebat, ne in- 
scribatur paetio prohibento magistratus. Sequuntur illa: ,xvgía 
ób $ vj... 0tav ... tà ix TOv vóuov xoujóc0w, olor 
&rvaygagrv T 0Qxo»" xvà. Apud Aenios igitur haec valebat 
lex teste Theophrasto: Si quis in urbe, ubi ipse habitat, domum 
vel terram emere vult, in ara deorum lege designatorum iusiu- 
randum facito, quo se inire pactionem ,,9uxalog unótv ovy- 
xaxovgyotvta umyrs véyvg juyte umyovi] ugósuu publice 
confirmet; idque fit coram magistratibus tribusque incolis, qui 
testium munus obtinent. Utramque partem praebuisse iusiuran- 
dum verba docent: ,tÓv cvtOr Ób vtQOxor» xol tÓv zo obrto 
zxoAstv àÓoAcc". Quam legem in unaquaque de emptione 
venditione pactione valuisse illis demonstratur: ,Grsev Óà rov- 
tov" xt4. 

In titulIgs de emptione venditione his iusiurandum datum 
esse videmus: 

1. Wescher et Foucart No. 407 solum praebet exem- 
plum, quo apud Delphos quoque iusiurandum datum esse doce- 
mur, duasque partes iurasse' coram sacerdotibus testibusque. 
Eas autem partes non fuisse venditorem et emptorem, sicut 
Aeniorum postulabatur' praeceptis, sed venditorem et manci- 
pium, de quo inita est pactio, ex ipso elucet titulo. Condiciones 
enim imponuntur eum venditori tum servo manumittendo; ille, 
ge Servum neque iniuria affecturum (ju/yre avtOr aÓujosv 
Sévova xol Htt90Aa0»") neque alteri euiquam eum concessn- 
rum esse promittit, hic, se usque ad mortem Menarchi in eius 
potestate remansurum esse iureiurando affirmat. Ad expliean- 
dam hane rationem in memoriam revocemus necesse est, quae 
de servorum manumissione sub forma emptionis venditionis 
supra dieta sunt. — "Tituli verba haee sunt vs. 17 sqq: ,OQo- 
c&rvro ób Mévagyog (venditor) ivavvlov vàv isQéov vov vo- 
Uuuov Ogxov zxagà vOv AxóAAo 5s aovóv | aóuxjosw 
Hévova ugób He0A&ov àg xa DE uxób &AAou ixcQépso" 
XtÀ. v8. 918qq.: ,tÓ» autO» Ób Ogxov Ouocávto Aévov xol 
Ilet$-óAa0g (aervi liberati) Mevágyou xagauévew xaoà Mévag- 
gov à» vé xa Qo ... ÓovàAsÜovreg" xvÀ. vs. 26: ,Quocav 


83 


xoti vó. fopuou xol avrít Óuégou ivavil và Legéow xol 
vóu | uagrogo»". Quoniam legimus vs. 17: ,tóv róuuuov 
0Qxo»", non rarum fuisse iusiurandum in manumissione ser- 
vorum verisimile est, quamquam me alios titulos hanc senten- 
tiam comprobantes non invenisse eonfiteor. 

2. Ignotum non fuisse neque inusitatum iusiurandum in 
Servorum manumissione sub emptionis venditionis forma, ei 
quoque tituli demonstrant, quos Tithoreae repertos Ulrich 
edidit!), quamquam iurisiurandi euiusdam mentionem non fieri 
apertis verbis negandum non est. Sed quae Ulrich ipse pro- 
fert: ,der Ausdruck y970et tà» yéga in 9 und 5 scheint einen 
feierlichen Handschlag zu bedeuten", satis probabilia esse puto, 
neque dubito, quin huic eaeremoniae eadem fuerit vis, quam 
in Delphieo illo instrumento 0Qxo» habuisse vidimus. : 

3. Haliearnassi quoque sine dubio notum erat iusiu- 
randum ad perficiendum contractum. "Titulo, quem edidit 
Newton (Essays p.433 sqq.) de ea re haec insunt vs. 5 8qQq.: 
,OvufsÜauo0» ovg veozxolag xoi à&ooxi6so0 «a xat& 
taota" xtÀ. vtoxotaL. deorum in primis versibus nominatorum 
vices obeunt, qua de re infra p. 40 ff. sermo erit. Fortasse quis 
ex hoc titulo colligat, venditorem solum 0Qxor praebuisse, quo 
eonfirmabat, se contractum inire GÓÓAc, — altera pars autem 


quod iurasse non videtur, certe mirandum est. 
Etiam in emphyteutieis pactionibus non deerant dame ^ 


4 


qua de re si quis doceri velit, Euleri libellum de locatio£. .«- 
duetione p. 5 inspiciat. 


- 


^ 
ÁH : 
— M 


A 


e) ... totg yelvoóotv vcÓ yuyvóusvosr. apud Thu] / 


rinos in pactione ineunda .vieinos partes quasdam egisse a solo 
Theophrasto docemur; quod institutum eum plane singulare sit, 
in titulis nil simile inveniri non mirum est. "Theophrasti verba 
haec sunt: ,0í óà Oovguaxol ... ÓtÓÓvat ... x&tAtvOvOLV 
xouvij tóv yseuóvov tv àyyotávo touol vouuouc vc Boayó 
ur5ugs tvexa xol uogtvolac". Quid sibi velint vieini, hisce 
exponitur verbis: ,Gveyxotov ógAovótt ... totg Ób vovg yel- 
vorag (vxev8orovg zou») à&àv uj Aáfoow T óÓig xao 
tob «votot Aafoow 7) Lyovveg ur) Aéyo0t vóv Povnutvov". 


!?) N. rh. Mus. 1I, p. 544,6 tituli. 


34 

Vicinos igitur ea solum condieione testari potuisse apparet, ut 
acceperint nummum lege postulatum; vxsvóv»o: fiunt, si bis 
acceperunt symbolum in una pactione, aut accepto symbolo 
testari recusant qualibet de causa. 

III. 400a80v; arrha, utrum ad perficiendam emptionem 
venditionem opus fuerit, an ea usae sint partes quasi symbolo 
factae iam pactionis, controversia exstitit inter viros doctos. 
Neque multa de hae re diffieili veteres docent; "Theophrastus 
quidem dicit: ,xvola Ób 7 ov5... slg Óób v5v xagáóootw 
xol elg «vvO tO zoAstv, Ova» GooaOva Aáf. Sed ex ipsis 
philosophi verbis colligamus licet, non ubique de arrha easdem 
valuisse leges: vGttovot Ó£ vivsg xol vOv GggafGva nxócov 
Óst duóóvat, xQOg vÓ zxA6Üoc tüc viuo usollovtscg: Groxov 
yàg, ààv ÓaxtoALov Ó tÀv Ófxa vraARvrow". Verbo ,vuvec" 
intellegimus, in nonnullis modo civitatibus, quas ignotas esse 
dolendum est, pro certo pretio solvendo arrham datam esse pro 
maiore ampliorem, pro minore exiguam; sed fueritne arrha le- 
gibus postulata apud omnes Graecos, demonstrari plane nequit.!) 
Atheniensibus non ignotum fuisse Gogaf ra ex comicorum locis 
cognoscimus quos servavit Pollux IX, 71. Veteres, quae de 
arrha afferunt?) ad explicandam rem nil valent; Suidae verba 
huc referenda esse puto, quoniam satis definire videntur arrhae 
naturam: ,€QQaJoóv: 7 iv votg cvoig xtQl ToU ovovutvov 
óudouévg xoox xavofoAn exio GoqaAslac"3) ^ Arrha igitur 
est prima pars pretii, statim ab emptore soluta, idque vxiQ 
&oQaAslag. Quod de gravissima hac re inscriptionibus nihil 
inesí, quo diserte de usu arrhae ac natura doceamur, valde 
dolendum est.) 

De arrhae usu aceurate disseruit Hofmann 5), sed quae prae- 
cepit, non plane probanda esse arbitror. Recte quidem demon- 


1) Isaeus p. 71, 20. Aristot. Pol. I, 11. 

2) cf. etiam Theophrasti verba: ,0x£ó00v» y&o ot v0AA0l vouobs- 
tovouw*. 

3) Similia quaedam legimus in Etymol. Magn. s. v. &oooBov. 

^) Solo in titulo C. I. G. II, 2058 vs. 131 arrhae mentio fit; sed 
quoniam ad explieandam rem nil valet, hoe loco neglegenda esse 
verba existimo. 

5) Beitráge p. 104 sqq. 


35 


Strat, quantum hae re inter se differant Graecorum Romanorum- 
que leges. Romae ,emptio venditio contrahitur, cum de pretio 
convenerit, quamvis ... ne arrha quidem data fuerit !) ; 'Theo- 
phrastus eontra docet, ratam esse pactionem in plerisque Grae- 
eiae civitatibus (,0ysó0» yàg oí zxoAAol vouoOttobou", 
,Ota» àpgafOva Aáf". Sed contra Hofmannum recte Caille- 
mer demonstrasse videtur, non necessariam fuisse arrham ad 
perfieiendum contractum.?) Iure enim quaerit, cur opus fuerit 
arrha, facta iam promulgatione publiea variisque observatis 
formis, quas leges interdum postulasse constat. Neque neces- 
sariam fuisse arrham ex eo forte colligas, quod omissa inscrip- 
tione C. I. G. II, 2058 ne in uno quidem titulo eius fiat mentio, 
quamquam eoncedendum est, testibus aliis rebus in inscriptione 
enumeratis non iam opus fuisse &ooefdroc mentione; immo, 
ubi legibus postulata erat arrha, eodem tempore, quo inita est 
paetio, eam datam esse verisimile est. Platner?) quoque exi- 
stimat, arrham usitatam (,üblich") solum fuisse perfectionis con- 
dicionem. 

Illud apparet, arrham, quae Suida teste prima pretii erat 
pensio, in eis modo emptionis venditionis contractibus datam 
esse, ubi pretium non totum statim pensitatum est. 

Praeter has condiciones, quas Theophrasto teste valuisse 
vidimus in perfectione paetionis, in titulis quibusdam inveni 

IV. EufaGotv. Quaerendum est, utrum usitata fuerit so- 
lemnis traditio rei emptae in manus novi possessoris, necne. 
Apud scriptores nihil de ea inveni; sed non defuisse eiusmodi 
institutiones ex titulis quibusdam intellegimus. — Fróhner l. c. 
No. 49, O v. 168qq.: ,xal votós roD wngloucrog tO avil- 
yoagov ... [&GvaOévrov] ... vij; Ó& omüágs xoi tüc éugá- 
ót0c*. Item Le Bas III, 415 v. 12: ,foorvtat xavà ravtá 
à£ugsgevsvuérvou xvolocg xarà vüvós vv tuBaoiv: 
iveBlgacsv ób avtovg évavcior uagtuQgo" xv. Totum 
titulum Le Bas III, 415 embaseos ingtrumentum esse, Waddington 
l.c. recte vidit. In Mylasensi quoque titulo Bull de corr. 


1) Instit. Justin. III, 23. 
?) Rev. de legislat. 1870/1, p. 661 aqq. 
3) 1. c. II, p. 340. 
93* 


* 


96 


hellén. V, p. 119 v. 16 legimus: ,tó» tc Ow?c xal tio àu- 
B&osoc ... yoguctiouov"* xvA. — Sed qualis fuerit usus in 
adhibenda hac eaeremonia, quae solemnis quaedam fuisse vi- 
detur, discerni nequit, quare sufficiat, mentionem eius fecisse. 

Simile quid Delphis consuetum fuisse putem, quamquam 
vox ,fufao:c" titulis Delphieae originis non inest. Dubitandum 
autem non est, quin formula ,(vcvUta (i.e. servi manumissio) 
0$ iyévevo &vau£oov vo vaoO xal vot (jatoC^ (e. gr. Wescher 
et Foucart No. 345, 376, 384, 407 etc.) ad caeremonias quasdam 
solemnes revocanda sit, quibus servi emancipatio instituitur 
neque dubito, quin ex hac formula colligere liceat, etiam apud 
Delphos notam fuisse embasin. 


$ 5. 
Magistratus qui universitatum vices obeunt. 

Omnibus fere in emptionis venditionis pactionibus nobis 
servatis, quoniam altera pars universitas quaedam est, eos ma- 
gistratus personasque, qui universitatum vices obeunt, breviter 
enumerare liceat. 

Áthenis, qualis fuerit consuetudo, cum ex titulis satis 
intellegere non possimus, ex eis, quae scriptores veteres de ea 
re docent, indagandum est. A Boeckhio!) discimus, poletas 
fuisse magistratum, eui mandata erat cura publice promulgandi 
ea bona (,ÓutOxQacta"), quae civitas vendenda sibi proposuerat. 
Cuius generis qui supersunt tituli, p. 8 No. 16 singuli enume- 
rati sunt. Sicut apud veteres iam exstitisse scimus legum 
eolleetanea ex lapidibus consceriptarum, poletarum quoque tabu- 
larum ut ita dicam corpus non defuisse, ex Pollucis et Athenaei 
verbis intellegitur.?) 

Kirchhoff C.L A.I, p. 158 haec dieit: , Videtur auri 
cerium pondus operi faciendo emptum esse a curatoribus". 
Utrum ad Minervae statuam a Phidia elaborandam pertineat 
an ad aliud eius generis opus, incertum est neque discerni po- 
test. rculat emptionem facere iubentur v. 6: AZiuua zapa 
touuOr ix zxóAsOG; v.9: vaula, Óà xvÀ. Sequuntur decem 


!) Staatshaushaltung I p. 278 sqq. 
?) Poll. X, 36. Athen. XI, 476e. 


a7 


virorum nomina; de tamiarum munere cf. Boeckh, Staatshsh. I, 
p. 21" 8qq. 

Delphis antiquiore aetate quamquam servorum manu- 
missionem veram emptionis venditionis pactionem fuisse verisi- 
mile est, posterioribus tamen temporibus in dedicationis formam 
magis magisque mutabatur. Quare factum est, ut in titulis 
eorum magistratuum nomina, qui universitatis, i.e. Apollinis 
templi, viees olim obibant, non iam inveniantur. Unusquisque 
titulus testium quendam continet numerum, qui firmis legibus 
constitutus fuisse non videtur propter magnam numerorum dis- 
crepantiam; inter quos testes, quoniam semper fere distinguuntur 
eum ísg&/g et Ggyortec, tum lÓvOTtot, credamus forte licet, 
sacerdotes Apollinis loco olim functos esse, cives autem testium 
solum munus obtinuisse, quorum utrumque munus officiumque 
in unum postea concidisse verisimile mihi videtur. 

De Mylasensium usu tres agunt tituli Bull. d. corr. 
hell. V, p. 1088qq. A, B, C. Non dubito, quin eisdem viris 
mandata fuerit cum emptio venditio tum emphyteusis, i. e. v otc 
xTt9)uatovatc, qui eliguntur secundum populiseitum titulis 
inscriptum ex civium numero (Le Bas No.415 v.4) ltem 
atque in his titulis xt7u«tc «gc curavisse pactionem ex titulis 
Le Bas III 414 et 415 docemur.  Locationis conductionis mer- 
cedem crofc tijg qvA?5c vauleu solvendam fuisse ex titulo Bull. 
l. e. À v. 17 apparet. | 

Olymenses eandem fere locandi conducendi rationem 
geeutos esse quam Mylasenses, Euler demonstravit (l. c. p. 9), 
neque dubito, quin utriusque urbis etiam in emptione venditione 
consuetudo fuerit simillima: Fróhner l. c. No. 49: Sacra quadam 
peeunia bona emuntor per viros electos e civium numero v. 4: 
,Óe00y0at cO. Ó5nucx &A£oOa. GvÓgac àx vot Óruov*, qui, si 
peeunia in templi aerario deposita non sufficiat, ab argentariis 
sumant ,000» ür &AAsizsL slg vv vuurv". Ex verbis ,7:gé- 
$40av xvguavóvot, oi 05 avvol xoci uidÓ«ctcl* plane elucet, 
emphyteusin quoque eos euravisse, quod Mylasis in usu fuisse 
iam vidimus. Etiam in titulo Le Bas III, 338 nominantur ,xt7j- 
uctdra, slQguévor $óx0 vov Ó5uov*. De voce ipsa usque 
adhue plane ignota cf. adnotationes ad tit. Le Bas No. 338. 

Apud Haliearnassios (Newton, Ess. p. 4278qq.) o£ 


eA 


98 


v£030lcL deorum viees obeunt, quorum sub auspiciis em- 
ptionem venditionem factam esse initio totius tituli docemur: 
»BeBatobv voc O9so)g ... ovufe(au.o0r Óà vovg veoxoíac*. 
Eiusdem nominis magistratus saepius in Ionia invenimus, neque 
desunt de ea re tituli.!) — Utrum etiam in vendendo Dianae 
Pergaeae sacerdotio C. I. G. II, 2656 veot0í(7c alterius partis 
vices obierit necne, ex titulo intellegi nequit; sed probabile vi- 
detur propter prioris tituli analogiam. 

Metropolitanus titulus (Movo. Zuvor». II, 19) quamquam 
valde mutilus quattuor modo versus continet, neglegendus tamen 
non visus est, eum magistratus cuiusdam mentio fiat: ,t7jG 
Bováac*. Sed utrum fovàr in pactione ipsa functa sit, an 
vectigalia solum ex emptione venditione sumenda acceperit, 
dicere non possum. 

Iasensis titulus (Bull. de corr. hell. V, p. 492). Magnum 
magistratuum earumque personarum, quae partes adiuvare so- 
lebantí, numerum praebet. Civitatis loco, quae vendit bona, 
praeter &gyovtac, taulag, &ótvrouovg, ovr5yógovc, sacerdotes 
Aióc ueylótov 34 viri ,0tó0s &zÓ qvAxzc* funguntur (v. 18 sqq.) 
id est eius phylae cives, cuius tum erat prohedria. Neque 
deest eponymus, Oregar59000c, cuius nomen ex aliis quoque 
eiusdem originis titulis cognitum habemus, quem quidem Apol- 
linis simul loco functum es8s8e ex compluribus lapidibus constat. 

De Graecorum in insulis habitantium usu quae scimus 
haee suni: 

Chios. Róhl, inscrr. antiquiss. No. 381. Chii pronuntiant, 
se vendituros esse regionem Dophitidem in complures partes 
divisam, quam venditionem mandatam fuisse ,Toig x&vte- 
xaíósxa* ex tituli versibus intellegitur hisce: A, 18; B, 1, 2. 

Tenos. OC.I. G. II, 2338. Omnes fere pactiones, quoniam 
inter privatos fiunt, nomina eum emptoris tum venditoris titulo 
inscribere suffecit. Sed nonnumquam phyla quaedam bona 
vendit, quale legimus v. 36: zxag]|à KaAAtwpowvroc xol tüc 
[pvaAzj]e [vz]c HooxAsóGr [ix]olavo vr» olxiav xvA. v. 40: 


1) Halicarn: C. I. G. II, 453. Jasos: ib. 2671, v. 25. 26735, v. 4. 
Aphrodis: ib. 2749, v. 10. Magnesia: ib. 2916, v. 6. Smyrna: ib. 
3358. — Ephesus: Dittenberger, Sylloge 134, 1; 344, 21. 


39 


gvAfc HooxAe|[ÓOv zxo]pà xtàÀ. v. 66: HoaxAsódv xal 
qvAfc HoaxAsóOr ixgloto xvÀ. Qui magistratus Heracli- 
darum phylae vices obierint, ex titulo non discimus. 


$6. 
Personae quae partes adiuvant. 


Apud omnes fere gentes, quae legibus accurate conseriptis 
utebantur, non partes modo, inter quas fit pactio, egisse constat, 
sed aliis quoque opus fuisse personis, quae cum pactum ipsum 
ex legibus faetum esse demonstrarent, tum eas, quas mutuas 
inierant partes condieiones confirmarent atque, ubi necesse erai, 
ipsae eius loco, euius a partibus stabant, officia subirent. 

Ex Graecis quoque titulis non defuisse tales viros partes 
iuvantes satis apparet; sed firmam de ea re regulam constitutam 
non fuisse, nomina ipsa generaque harum personarum docent, 
quae occurrunt in titulis lapidibus insculptis. 

De pecunia testibus ,4u»7uzc trvexa" apud Thurinos data 
quae narrat Theophrastus, p. 338qq. commentata sunt. 

l. Mágctvosc. 

Quos cum in eis praecipue titulis videamus, qui sunt de 
servorum manumissione, tum eos usitatos fuisse pulem, cum 
solemni quadam natura praeditus erat contraetus. Eorum no- 
mina, quos Delphis hoe testium munere funetos esse Foucart!) 
demonstravit, breviter enumeranda sunt. 

IL Sacerdotes vel templi magistratus: 

a) sacerdotes Apollinis eique duo; interdum oc- 
eurri& unus modo. 
b) oí veoxógort. 
e) zgoocét59c [vot ego]. 
II. Civitatis magistratus. 
a) &Qxorttc eique tres. 
b) 8ovasvrtat. 

II. Jócócat, privati homines, quorum de numero certi 
quidquam ex titulis concludi non potest. Siquis quaerat, qualis 
fuerit horum testium natura, facile intellegetí, non eandem eos 
habere indolem quam (fjlefaawot? Qc, quos in eisdem titulis Del- 


1) Archives des miss. scientif. nouv. sér. III, p. 395 sqq. 


42 


deorum loco pactionem ineunt, ovuDeflatotrjQo» munus obeunt, 
hoe loco vocem non plane eandem vim habere verisimile est, 
quam in Delphieis titulis eam habuisse supra demonstratum est. 
Ita forte vocem explices in titulo Halicarnassensi, ut dei eorum- 
que fideiiussores se condicionibus pactionis staturos esse pro- 
mittant. 

Apud Amphipolitanos fjefatotzoec datos esse titulus 
Hermes II, 171 docet. 

Mylasenses quoque emptionis venditionis contractus 
sine bebaiosi non iniisse ex titulis Bull. de corr. hell. V, p. 108 8qq. 
A et B apparet. A, 12: fe]faworac ót00Uc; B, 5: BeBototac 
óLÓOUg. 

IV. Xvuzxgot5. 

GvuxQotzoc idem valere atque fefauwort57oa, Caillemer (l. c.) 
demonstravit; quae igitur de hoe diximus, ad illum quoque 
referenda sunt. De 

V. Iasensium 
usu ex titulo Bull. de corr. hell. V, p. 4928qq. docemur. Ven- 


ditor exhibet ur5uovagc v. 32: (urruovec ovve[zoAgoav]), 


quos praedes Hauvette l. c. recte cum eis comparasse videtur, 
quibus nomen est ÓefwotzQsc et ovuztQatzotcc. ltem, quae 
verba facit de eorum matura, qui dicuntur y» ou orec, plane 
eomprobanda exigBiüimo; esse yrouorcg ex Atticarum legum !) 
analogia ézt0x0:t00v quoddam genus, eosque id curavisse, ut 
talis esset res vendenda, qualis legibus  postularetur. Illud 
quoque quod opinatur, ,ztafósc" non esse liberos" sed ,servos", 
eo probari puto, quod non apponuntur eorum nomina. 

VI. Xvovezxaivoórvtec,ovuxoAoUvrvttc,60vYyxyo- 

QoUrvctsc 

tituli Tenii, C. IL. G. 2338. Legibus eos postulatos non fuisse, 
voces ipsae monsírani; siquis in re vendenda aliquid iuris habet, 
OvUo Ast», Ovvexotweiv, Ovyyogtstv, i.e. confirmare debet, 
fieri venditionem &8uo consensu. Neque aliter me iudice intelle- 
gendi sunt ei in titulis Delphicis, qui dicuntur ov»reszat- 
vobürttc,60UvvtvódoxoUovtteg (Foucart l. c.). 


1) Harpoerat, Et. Magn. s. v. 


43 
8 T. 


Pretium quando solvendum fuerit. 


Totum pretium statim solutum esse Delphicorum quorun- 
dam titulorum formula docemur: ,tà» tiu&v Eye mxcav" 
(sc. venditor)!) Platonis igitur institutioni, qui quidem Cha- 
rondae leges secutus esse fertur, respondere videtur hic usus ?), 
ut pretium statim solveretur neque prius res empía in alterius 
possessionem transiret, quam totam peeuniam accepisset venditor. 
Sed ut fuerit hoc in eis paetionibus, ubi agebatur de minoris 
pretii rebus; certe hanc institutionem valere potuisse iam supra 
negavimus in paetionibus de bonis, domibus, hortis, similibus; 
verisimile enim non est, earum rerum emptores praesto habuisse 
tantum pecuniae, quantum eis solvendum erat ex pactione. 
Pretium igitur divisum erat in complures partes, quas aequis 
portionibus terminis in contractu constitutis pensitare debebat 
emptor. Optime hoc probatur titulo 2497». VII, p. 207, qui 
est de vendendo Aesculapii sacerdotio; versus addam huc 
spectantes: v8. 16: yuA]lac Óógayuàc &xoveuavo isgü[g vo0 | 
Ac]xAazt00: vüg Ób viuüg xovafaAst [v0] | nud]ooor xal £xa- 
voórür xal tQuaxo[ovav] | iv] và« IHevayevvion ugvi xQO 
tüg Óe[xávac? | . .|r 7z)ulasov àv vox Aovvolor xQó [rac . . | 
a]; àx[|L ó?]íÉxa: và» viu&v xoa» xc... xvÀ. Contrariam 
habemus institutionem Charondae Platonisqne praeceptis; sed 
quominus utramque rationem inter Graecos valuisse putemus 
nil impedit, etsi verisimile est propter causam supra significatam, 
eum praevaluisse usum, quem titulum illum a Cumanude editum 
praebere vidimus. Et quid arrham dare oportebat, quid opus 
erat testibus, qui, ut pactionis condiciones legitime observarentur 
eonfirmabant, si pretium totum statim solutum est? 

Atque ipse docet 'Theophrastus, non ubique emptorem 
statim pensitasse pretium: ,Ó&7 yàg ooloOat, xabxso àv votc 
và» Oovolov, vóv uiv dggofOva xapayoáuca, t7 v Ói vi- 
u9zv avó5usQor'. Thurini igitur proxime ad Charondae 
illud praeceptum accessisse videntur, cum pretium eadem iam 
die, qua inita est pactio, solvi deberet. Sed pergit philosophus: 


!) Foueart l. c. p. 383 8qq. 
3) Plat. legg. XII, II, p. 9154 Theophr. 1. c. 


46 


veeligal, quale fuerit decerni nequit; mirandum certe est, quod 
in una pactione duo vectigalium genera partibus imposita esse 
videntur, éxaroót;rv dieo et vguaxocot5v.  TouxxoGt?c cuius- 
dam mentio fit in titulo admodum mutilo C. I. A. II, No. 177. 

IV. Hievvoxooty. 

Cives Atarnei urbis in emptione venditione pentecostam 
pensitasse ex titulo Le Bas III, No. 1563* v. b elucet: vov ó£ 
zxo|y9érvo» tsàAslto xevtgx|ootQv xtA. cf. Dittenberger, 
Syll. II, p. 167. 


Vita. 

Natus sum Eduardus Georgius Anthes in vico 
Hassiaco Brensbach, sito in montibus qui dicuntur Odenwald, 
a. d. III ante Non. Jun. a. MDCCCLIX patre Henrico pastore, 
matre Francisca e genie Lucia, quibus ambobus valde laetor 
adhue viventibus. Pzima litterarum elementa eum a patre aece- 
pissem, a. LXXIII h. saec. in Gymnasium illustre Darmstadinum 
receptus, scholas eius cum C. Bosslero tum Á. Weidnero 
rectoribus per novem sSsemesiria frequentavi. Postquam  testi- 
monium accepi, quo me dignum esse, qui universitatis litterarum 
civis fierem affirmatum est, priusquam ipsa studia inirem, erga 
patriam offieia obeunda esse putavi atfque per unum annum 
stipendia merui voluntaria Darmstadii  Ànno LXXVIII h. saec. 
in numerum civium Almae matris Lipsiensis receptus, philo- 
logis incubui studiis usque ad annum LXXXIII. Scholas adii 
quas habuerunt Arndt, de Bahder, Curtius, Drobisch, 
Eckstein, Heinze, Hildebrand, Kahnis, Lange, 
Lipsius, Overbeck, Ribbeck, Sehreiber, Voigt, 
Windisch, Zarneke, Zoellner. Seminarii archaeologici 
per duo semestria sodalis extrao»^' .rus, per quattuor ordi- 
narius fui; societatis philologae xtibbeckianae per ux u 
semestre, antiquariae Lipsianae per quinque, Sehreiberian e 
per tria semestria interfui. ! 

Magistris meis eum omnibus, tum imprimis Lipsio b 
Overbeekio gratiam semperque eorum memoriam retinebo 
quam gratissimam. 


Lt 
», 
/ 
/ 
Áo c 
^ 
—— 
—— —À 


Es 


z] 
—'